تعداد سفرهای بومی بدون اقامت شبانه به تفکیک نوع وسیله نقلیه اصلی مورد استفاده برای برگشت

مقدمه 

الگوی انتخاب «وسیله نقلیه برای برگشت» در سفرهای بومیِ بدون اقامت شبانه ، یکی از شاخص‌های مهم برای فهم رفتار سفرهای کوتاه‌مدت خانوارهاست؛ سفری که معمولاً با زمان محدود، برنامه‌ریزی سبک‌تر و حساسیت بالاتر به دسترسی و هزینه همراه است. بررسی سری زمانی این داده‌ها نشان می‌دهد سهم و نقش هر شیوه بازگشت (خودروی شخصی، سواری کرایه، اتوبوس، قطار، هواپیما و…) چگونه در طول زمان جابه‌جا شده و کدام گزینه‌ها پایدارتر یا نوسانی‌تر بوده‌اند.

تصویر کلی از سبد برگشت

در تمام سال‌هایی که داده ثبت شده، «وسیله نقلیه شخصی» ستون اصلی برگشت از سفرهای بدون شب‌مانی است؛ یعنی بخش بزرگی از این نوع سفرها با انعطاف بالا و بدون وابستگی به برنامه حرکت ناوگان عمومی انجام می‌شود. در کنار آن، «سواری کرایه» و «وسیله شخصی متعلق به دیگران» به‌عنوان گزینه‌های مکمل دیده می‌شوند؛ گزینه‌هایی که معمولاً زمانی پررنگ می‌شوند که خانوار یا دسترسی مستقیم به خودروی شخصی ندارد یا ترجیح می‌دهد بخشی از مسیر را با سرویس‌های کرایه‌ای و اشتراکی طی کند.

وسیله نقلیه شخصی؛ رشد بلندمدت و تثبیت نقش غالب

اگر به نقاط قابل‌مقایسه در ابتدای سری و انتهای سری نگاه کنیم، در «بهار ۱۳۹۰» تعداد سفرهای برگشتی با وسیله نقلیه شخصی ۱۱,۳۱۳,۵۸۷ بوده و در «بهار ۱۴۰۳» به ۲۴,۸۰۰,۵۳۲ رسیده است؛ یعنی +۱۱۹٪ تغییر. این افزایش، علاوه بر رشد سطح کلی سفرها در برخی مقاطع، نشان می‌دهد سفرهای بدون اقامت شبانه همچنان به گزینه‌های انعطاف‌پذیر (به‌ویژه خودرو) تکیه دارند.
در داده‌های «کل سال» نیز جهش قابل توجه است: از ۹,۵۸۲,۶۶۰ در سال ۱۴۰۰ به ۷۷,۳۱۲,۸۶۵ در سال ۱۴۰۳ (حدود +۷۰۷٪). این تفاوت بزرگ، پیام روشنی دارد: حتی وقتی کل سال مبنا قرار می‌گیرد، نقش خودرو در برگشت از سفرهای کوتاه‌مدت نه‌تنها کم نشده، بلکه پررنگ‌تر هم شده است.

سواری کرایه؛ رشد معنادار و جایگاه دومِ پرکاربرد

«سواری کرایه» در بسیاری از دوره‌ها، پس از وسیله نقلیه شخصی، یکی از پرتکرارترین انتخاب‌ها برای برگشت است. در «بهار ۱۳۹۰» مقدار آن ۳,۲۹۲,۵۴۰ بوده و در «بهار ۱۴۰۳» به ۵,۷۴۳,۷۷۷ رسیده (حدود +۷۴٪).
در داده «کل سال» نیز از ۲,۶۷۶,۵۰۷ در ۱۴۰۰ به ۱۷,۸۹۵,۷۷۱ در ۱۴۰۳ افزایش یافته (حدود +۵۶۹٪). این روند می‌تواند نشان‌دهنده بزرگ‌تر شدن بازار خدمات حمل‌ونقل کرایه‌ای و نیز ترجیح بخشی از مسافران به سفرهای درب‌به‌درب و منعطف باشد.

وسیله شخصی متعلق به دیگران؛ گزینه‌ای پایدار اما با رشد ملایم‌تر

این قلم معمولاً رفتاری «میانه» دارد: نه به اندازه وسیله شخصی غالب است و نه مانند برخی گزینه‌های عمومی، دچار افت‌های بزرگ می‌شود. در «بهار ۱۳۹۰» مقدار آن ۳,۲۴۹,۱۷۰ بوده و در «بهار ۱۴۰۳» به ۳,۶۹۵,۱۸۵ رسیده (حدود +۱۴٪).
اما در «کل سال»، جهش ثبت‌شده از ۱,۳۳۰,۸۴۰ در ۱۴۰۰ به ۱۱,۵۵۸,۱۷۰ در ۱۴۰۳ (حدود +۷۶۸٪) نشان می‌دهد در بعضی سال‌ها، استفاده از خودروی دیگران/همراهان می‌تواند هم‌مسیر با رشد کلی سفرها تقویت شود.

اتوبوس و مینی‌بوس؛ افت در بهارهای قابل‌مقایسه، اما رشد در داده‌های کل سال

رفتار «اتوبوس» و «مینی‌بوس» در داده‌ها دو نکته مهم دارد:
• در مقایسه بهارها، هر دو افت نشان می‌دهند:
o اتوبوس از ۱,۳۸۴,۳۷۹ (بهار ۱۳۹۰) به ۶۰۷,۶۱۹ (بهار ۱۴۰۳) رسیده (-۵۶٪).
o مینی‌بوس از ۸۵۳,۸۳۵ (بهار ۱۳۹۰) به ۱۳۷,۸۳۴ (بهار ۱۴۰۳) رسیده (-۸۴٪).
• اما در داده «کل سال»، هر دو رشد بالا دارند:
o اتوبوس از ۱۷۱,۴۵۳ در ۱۴۰۰ به ۱,۳۹۲,۸۸۹ در ۱۴۰۳ (حدود +۷۱۲٪).
o مینی‌بوس از حدود ۹۲,۱۷۳ در ۱۴۰۰ به ۴۳۸,۱۱۰ در ۱۴۰۳ (حدود +۳۷۵٪).
این دوگانگی یعنی «بهار» الزاماً نماینده رفتار کل سال نیست و می‌تواند تحت تأثیر تغییرات فصلی، الگوی سفرهای کوتاه، یا حتی تمرکز تقاضا روی مسیرهای خاص قرار بگیرد. بنابراین برای نتیجه‌گیری قطعی درباره حمل‌ونقل عمومی، باید به «کل سال» (هرجا موجود است) وزن بیشتری داد و بهار/تابستان را بیشتر به‌عنوان تصویر مقطعی دید.

قطار و هواپیما؛ سهم کوچک‌تر، اما جهش‌های قابل توجه در برخی سال‌ها

در بخش‌های کم‌سهم‌تر، دو روند دیده می‌شود:
• قطار : در بهارهای قابل‌مقایسه از ۷,۸۰۱ (۱۳۹۰) به ۱۵,۸۲۴ (۱۴۰۳) رسیده (+۱۰۳٪). در «کل سال» نیز از حدود ۴,۷۸۸ در ۱۴۰۰ به ۸۳,۲۱۴ در ۱۴۰۳ جهش دارد (حدود +۱۶۳۸٪). این یعنی هرچند پایه کوچک است، اما ظرفیت رشد (یا تغییر پوشش/ثبت) بسیار بالاست.
• هواپیما : در بهار از ۱,۹۵۳ (۱۳۹۰) به ۶,۳۱۸ (۱۴۰۳) رسیده (+۲۲۴٪) و در «کل سال» از حدود ۷,۱۸۲ (۱۴۰۰) به ۲۷,۰۵۰ (۱۴۰۳) افزایش یافته (حدود +۲۷۷٪).
برداشت کلی این است که سفر بدون شب‌مانی معمولاً با ابزارهای زمینیِ منعطف‌تر انجام می‌شود، اما در برخی سال‌ها، گزینه‌های سریع‌تر (به‌ویژه قطار/هواپیما) می‌توانند رشد پرشتاب‌تری نشان دهند؛ حتی اگر همچنان از نظر سطح، کوچک‌تر از خودرو و سواری کرایه باشند.

شناور و سایر وسایل نقلیه؛ از ظهور تا تقویت نقش‌های حاشیه‌ای

«شناور» در ابتدای سری (بهار ۱۳۹۰) مقدار ۰ دارد اما در «بهار ۱۴۰۳» به ۱۳,۷۸۳ می‌رسد. در «کل سال» نیز از حدود ۱۱,۵۴۵ در ۱۴۰۰ به ۵۸,۱۴۴ در ۱۴۰۳ افزایش یافته (حدود +۴۰۴٪). این الگو معمولاً با تقاضای مسیرهای خاص (مناطق ساحلی/جزیره‌ای) سازگار است؛ یعنی سهم کلی کوچک می‌ماند، اما در مقاطع مشخص برجسته می‌شود.
«سایر وسایل نقلیه» نیز در بهار از ۱,۱۵۷,۶۸۹ (۱۳۹۰) به ۹۸۲,۹۹۹ (۱۴۰۳) رسیده (-۱۵٪) ولی در «کل سال» از ۴۸۱,۳۶۱ (۱۴۰۰) به ۲,۴۷۵,۳۸۱ (۱۴۰۳) افزایش دارد (حدود +۴۱۴٪). این قلم معمولاً ترکیبی از شیوه‌های متنوع است و می‌تواند با تغییرات طبقه‌بندی، مسیرها یا رفتار سفر، نوسان نشان دهد.

نوسانات فصلی در سال‌های دارای داده تابستان

در سال‌هایی که «تابستان» ثبت شده (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳)، تفاوت‌های فصل‌به‌فصل قابل توجه است و نشان می‌دهد حتی در سفرهای بدون شب‌مانی هم فصل می‌تواند ترکیب وسیله برگشت را تغییر دهد. برای مثال در برخی سال‌ها جهش یا افت شدید در «قطار» یا «شناور» بین بهار و تابستان دیده می‌شود؛ در حالی‌که در همان دوره‌ها، گروه‌های مبتنی بر خودرو (شخصی/دیگران/سواری کرایه) معمولاً با سطح بالاتر و تغییرات نرم‌تر حرکت می‌کنند. این یعنی «وسیله نقلیه برگشت» هم به مقصد و هم به فصل حساس است، ولی میزان حساسیت در همه اقلام یکسان نیست.

جمع‌بندی نهایی

این سری زمانی یک پیام روشن دارد: سفر بومی بدون اقامت شبانه، بیش از هر چیز بر انعطاف تکیه می‌کند و به همین دلیل «وسیله نقلیه شخصی» در تمام دوره‌ها نقش محوری دارد و در نقاط قابل‌مقایسه، رشد بالایی را ثبت کرده است. پس از آن، «سواری کرایه» به‌عنوان گزینه مکملِ پرکاربرد، روندی رو به افزایش نشان می‌دهد و می‌تواند نشانه تقویت خدمات جابه‌جایی درب‌به‌درب باشد.
در مقابل، حمل‌ونقل عمومی جاده‌ای (اتوبوس/مینی‌بوس) در مقایسه بهارها افت دارد، اما داده‌های «کل سال» برای سال‌های موجود نشان می‌دهد در سطح سالانه همزمان با افزایش سطح کلی سفرها رشد کرده است؛ بنابراین تفسیر درست آن نیازمند توجه به نوع فصل و پوشش دوره‌ای داده‌هاست. در نهایت، گزینه‌های کم‌سهم‌تر مثل قطار، هواپیما و شناور، اگرچه از نظر سطح کوچک‌ترند، اما در برخی سال‌ها تغییرات پرشتابی دارند و می‌توانند برای تحلیل مسیرهای خاص و رفتارهای مقصدی بسیار معنادار باشند.