توضیحات داشبورد
مقدمه
سهم هر حامل انرژی در انتشار آلاینده‌ها و گازهای گلخانه‌ای، یکی از شاخص‌های کلیدی برای فهم ساختار مصرف انرژی و پیامدهای زیست‌محیطی آن است. «نفت کوره» به‌عنوان سوختی سنگین، معمولاً در کانون توجه سیاست‌گذاری‌های بهبود کیفیت هوا و مدیریت انتشار قرار می‌گیرد؛ چون تغییر سهم آن، می‌تواند ترکیب انتشار برخی آلاینده‌ها را به‌صورت محسوس جابه‌جا کند. داده‌های این گزارش نشان می‌دهد سهم نفت کوره در انتشار چند آلاینده و گاز منتخب، طی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰ روندی کاهشی تا میانه دوره داشته و سپس در سال‌های پایانی، در برخی اقلام افزایش یافته است.
شاخص دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد
«سهم نفت کوره در انتشار گازهای آلاینده و گلخانه‌ای» یک شاخص درصدی است که برای هر سال و برای هر آلاینده، نشان می‌دهد چه بخشی از کل انتشار همان آلاینده به نفت کوره نسبت داده می‌شود.
فرمول محاسبه به‌صورت مفهومی چنین است:
سهم نفت کوره از انتشار یک آلاینده در سال مشخص = (انتشار همان آلاینده از نفت کوره ÷ کل انتشار همان آلاینده) × ۱۰۰
بنابراین، برای هر آلاینده (NOx، SO2، CO2، SO3، CH4، SPM و N2O) یک درصد مستقل گزارش شده و این درصدها با هم جمع‌پذیر نیستند؛ هر کدام فقط «سهم نفت کوره» را در همان آلاینده نشان می‌دهند.
نمای کلی دوره ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰
در کل دوره، SO2 همواره بالاترین سهم نفت کوره را ثبت کرده است؛ یعنی در انتشار دی‌اکسید گوگرد، نقش نفت کوره نسبت به سایر آلاینده‌ها پررنگ‌تر دیده می‌شود. از طرف دیگر، در بسیاری از آلاینده‌ها یک الگوی مشترک دیده می‌شود:
- کاهش پیوسته سهم نفت کوره از ۱۳۹۲ تا حوالی ۱۳۹۷
- چرخش روند و افزایش در ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ (در اکثر اقلام)
این الگو به‌ویژه در SO2، CO2 و NOx واضح‌تر است؛ هرچند شدت تغییر در هر آلاینده متفاوت است.
روند سالانه سهم نفت کوره به تفکیک آلاینده‌ها و گازها
NOx
سهم نفت کوره در انتشار NOx از سطح بالای ابتدای دوره به کمینه ۱۳۹۷ رسیده و سپس افزایش ملایمی داشته است:
- ۱۳۹۲: ۹٫۶۳٪، ۱۳۹۳: ۷٫۹٪، ۱۳۹۴: ۶٫۶۷٪، ۱۳۹۵: ۳٫۲۱٪، ۱۳۹۶: ۲٫۳۵٪، ۱۳۹۷: ۲٪، ۱۳۹۸: ۲٫۳۱٪، ۱۳۹۹: ۳٫۲۵٪، ۱۴۰۰: ۳٫۶٪
برداشت داده‌محور از این سری نشان می‌دهد «کف» سهم در ۱۳۹۷ شکل گرفته و سپس در دو سال پایانی (۱۳۹۹ و ۱۴۰۰) سهم دوباره بالا آمده است.
SO2
SO2 در تمام سال‌ها بالاترین سهم نفت کوره را داشته و تغییرات آن جهت‌گیری کلی دوره را خوب نشان می‌دهد:
- ۱۳۹۲: ۶۰٫۲۵٪، ۱۳۹۳: ۵۸٫۸٪، ۱۳۹۴: ۵۵٫۳۸٪، ۱۳۹۵: ۳۹٫۴٪، ۱۳۹۶: ۳۱٫۵۸٪، ۱۳۹۷: ۲۸٫۸۸٪، ۱۳۹۸: ۳۲٫۷۸٪، ۱۳۹۹: ۳۸٫۶۶٪، ۱۴۰۰: ۴۱٫۳٪
در این سری، کاهش محسوس از ۱۳۹۴ به ۱۳۹۵ (از ۵۵٫۳۸٪ به ۳۹٫۴٪) یک نقطه عطف است. پس از رسیدن به کمینه ۱۳۹۷، افزایش دوباره تا ۱۴۰۰ ادامه پیدا کرده است.
CO2
در CO2 نیز الگوی کاهش تا ۱۳۹۷ و سپس رشد در سال‌های پایانی مشاهده می‌شود:
- ۱۳۹۲: ۱۲٫۶۳٪، ۱۳۹۳: ۱۰٫۶٪، ۱۳۹۴: ۸٫۳۱٪، ۱۳۹۵: ۴٫۵۳٪، ۱۳۹۶: ۳٫۱۶٪، ۱۳۹۷: ۲٫۷۲٪، ۱۳۹۸: ۳٫۳۸٪، ۱۳۹۹: ۴٪، ۱۴۰۰: ۴٫۳٪
کاهش CO2 از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷ پیوسته است و بعد از ۱۳۹۷ افزایش مرحله‌ای در ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ ثبت شده است.
SO3
SO3 رفتاری کمی متفاوت‌تر دارد؛ اوج آن در ۱۳۹۳ ثبت شده، سپس تا ۱۳۹۸ کاهش یافته و بعد در ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ افزایش کرده است:
- ۱۳۹۲: ۴۲٫۶۶٪، ۱۳۹۳: ۴۹٫۳٪، ۱۳۹۴: ۳۵٫۶۳٪، ۱۳۹۵: ۲۹٫۳۷٪، ۱۳۹۶: ۲۱٫۳۸٪، ۱۳۹۷: ۱۸٫۹۴٪، ۱۳۹۸: ۱۵٫۶۱٪، ۱۳۹۹: ۲۲٫۹۵٪، ۱۴۰۰: ۲۶٫۳٪
این سری نشان می‌دهد کمینه SO3 در ۱۳۹۸ شکل گرفته و سپس در دو سال بعد، رشد پرشتاب‌تری نسبت به برخی اقلام دیگر رخ داده است.
CH4
سهم نفت کوره در CH4 در ابتدای دوره بالاتر بوده و با افت سریع تا ۱۳۹۷ پایین آمده، سپس مسیر افزایشی ملایمی را طی کرده است:
- ۱۳۹۲: ۴٫۰۴٪، ۱۳۹۳: ۲٫۹٪، ۱۳۹۴: ۲٫۷۲٪، ۱۳۹۵: ۱٫۳۱٪، ۱۳۹۶: ۰٫۹۷٪، ۱۳۹۷: ۰٫۸۳٪، ۱۳۹۸: ۱٫۰۳٪، ۱۳۹۹: ۱٫۴٪، ۱۴۰۰: ۱٫۵٪
کاهش شدید در ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۵ (از ۲٫۷۲٪ به ۱٫۳۱٪) در این گاز نیز دیده می‌شود و بعد از آن، افزایش تدریجی تا ۱۴۰۰ ثبت شده است.
SPM
در SPM تغییرات ابتدای دوره کم‌نوسان‌تر است، اما از ۱۳۹۴ به ۱۳۹۵ افت بسیار بزرگی رخ می‌دهد و بعد روند افزایشی آرام آغاز می‌شود:
- ۱۳۹۲: ۴٫۵۹٪، ۱۳۹۳: ۴٫۲٪، ۱۳۹۴: ۴٫۶۴٪، ۱۳۹۵: ۱٫۹۱٪، ۱۳۹۶: ۱٫۲۶٪، ۱۳۹۷: ۱٫۱۲٪، ۱۳۹۸: ۱٫۳۶٪، ۱۳۹۹: ۱٫۷۸٪، ۱۴۰۰: ۲٪
نکته مهم این سری، قله ۱۳۹۴ با ۴٫۶۴٪ و سقوط ۱۳۹۵ به ۱٫۹۱٪ است؛ سپس با وجود نوسان، مسیر کلی تا ۱۴۰۰ صعودی است.
N2O
در N2O نیز کمینه ۱۳۹۷ و سپس افزایش تا ۱۴۰۰ قابل مشاهده است:
- ۱۳۹۲: ۴٫۰۲٪، ۱۳۹۳: ۳٪، ۱۳۹۴: ۲٫۹۴٪، ۱۳۹۵: ۱٫۵۱٪، ۱۳۹۶: ۱٫۱۴٪، ۱۳۹۷: ۱٫۰۱٪، ۱۳۹۸: ۱٫۲۸٪، ۱۳۹۹: ۱٫۵۶٪، ۱۴۰۰: ۱٫۸٪
این سری نشان می‌دهد سهم نفت کوره در N2O پس از افت تا ۱۳۹۷، در سه سال پایانی مسیر افزایشی داشته است.
نقاط عطف قابل مشاهده در داده‌های خام
- سال ۱۳۹۵ در چند آلاینده (به‌ویژه SO2، CO2، CH4 و SPM) با کاهش محسوس نسبت به ۱۳۹۴ همراه است؛ نمونه‌های روشن آن:
- SO2 از ۵۵٫۳۸٪ در ۱۳۹۴ به ۳۹٫۴٪ در ۱۳۹۵
- CO2 از ۸٫۳۱٪ در ۱۳۹۴ به ۴٫۵۳٪ در ۱۳۹۵
- SPM از ۴٫۶۴٪ در ۱۳۹۴ به ۱٫۹۱٪ در ۱۳۹۵
- سال ۱۳۹۷ برای بسیاری از اقلام «کمینه» دوره است: NOx برابر ۲٪، SO2 برابر ۲۸٫۸۸٪، CO2 برابر ۲٫۷۲٪، CH4 برابر ۰٫۸۳٪، SPM برابر ۱٫۱۲٪، N2O برابر ۱٫۰۱٪
- سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ در اکثر آلاینده‌ها با افزایش سهم نفت کوره همراه بوده‌اند؛ مانند SO2 که از ۳۸٫۶۶٪ در ۱۳۹۹ به ۴۱٫۳٪ در ۱۴۰۰ رسیده است.
جمع‌بندی‌نهایی
داده‌های سالانه ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰ نشان می‌دهد سهم نفت کوره در انتشار آلاینده‌ها و گازهای گلخانه‌ای منتخب، در بخش مهمی از دوره کاهش یافته و در سال‌های پایانی دوباره رشد کرده است. در میان اقلام، SO2 در تمام سال‌ها بیشترین سهم نفت کوره را ثبت می‌کند و پس از رسیدن به ۲۸٫۸۸٪ در ۱۳۹۷، تا ۴۱٫۳٪ در ۱۴۰۰ افزایش یافته است. در آلاینده‌هایی مانند NOx و CO2 نیز کمینه‌ها عمدتاً در ۱۳۹۷ شکل گرفته و سپس افزایش تدریجی تا ۱۴۰۰ دیده می‌شود. این الگوها، تصویر دقیقی از تغییر جایگاه نفت کوره در ترکیب انتشار آلاینده‌ها طی این بازه زمانی ارائه می‌کند.
منبع: ترازنامه انرژی، وزارت نیرو، معاونت امور انرژی
