تحلیل شاخص رابطه مبادله ایران (۱۳۹۵–۱۴۰۱)

مقدمه

شاخص رابطه مبادله یکی از مهم‌ترین نماگرهای اقتصاد خارجی است. این شاخص نشان می‌دهد برای خرید یک واحد واردات، چه میزان صادرات باید انجام شود. اگر این شاخص بزرگ‌تر از ۱ باشد، وضعیت تجارت خارجی به نفع کشور است؛ اگر کمتر از ۱ باشد، قدرت خرید صادرات کاهش یافته است.

داده‌های سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۱ نشان می‌دهد رابطه مبادله ایران، به‌ویژه در شاخص ریالی، روندی نزولی و نگران‌کننده داشته است.

 سال پایه ۱۳۹۵؛ نقطه تعادل

در سال ۱۳۹۵:

• شاخص ریالی صادرات = ۱۰۰

• شاخص ریالی واردات = ۱۰۰

• رابطه مبادله = ۱.۰۰

در شاخص دلاری نیز دقیقاً همین وضعیت برقرار است.

این سال، نقطه تعادل تجاری محسوب می‌شود.

 آغاز افت رابطه مبادله از ۱۳۹۶

 سال ۱۳۹۶

• رابطه مبادله ریالی: ۰.۷۴

• رابطه مبادله دلاری: ۰.۹۶

یعنی قیمت واردات سریع‌تر از صادرات رشد کرده است.

در زمستان ۱۳۹۶ رابطه ریالی به ۰.۶۸ سقوط می‌کند.

 سال ۱۳۹۷؛ تشدید واگرایی

سال ۱۳۹۷ نقطه چرخش جدی است.

• رابطه مبادله ریالی: ۰.۵۸

• رابطه مبادله دلاری: ۰.۹۷

در تابستان ۱۳۹۷ رابطه ریالی به ۰.۵۵ می‌رسد.

یعنی برای خرید همان میزان واردات، تقریباً دو برابر صادرات لازم است.

 سال ۱۳۹۸؛ کاهش شدید قدرت خرید صادرات

در سال ۱۳۹۸:

• شاخص ریالی صادرات: ۵۵۷.۲

• شاخص ریالی واردات: ۱۲۶۹.۶

• رابطه مبادله ریالی: ۰.۴۴

در زمستان ۱۳۹۸ این عدد به ۰.۳۹ می‌رسد.

اما در شاخص دلاری:

• رابطه مبادله: ۰.۹۰

این تفاوت نشان می‌دهد بخش اعظم افت رابطه مبادله ریالی ناشی از نوسانات ارزی است.

 سال ۱۳۹۹؛ رسیدن به محدوده بحرانی

• رابطه مبادله ریالی: ۰.۳۴

• زمستان  ۱۳۹۹: ۰.۳۲

در شاخص دلاری این عدد به ۰.۸۱ می‌رسد.

یعنی حتی در قیمت‌های جهانی نیز واردات سریع‌تر از صادرات رشد کرده است.

 سال ۱۴۰۰؛ سقوط تاریخی

در سال ۱۴۰۰:

• رابطه مبادله ریالی: ۰.۲۱

• زمستان  ۱۴۰۰: ۰.۱۹

یعنی قدرت خرید صادرات نسبت به سال پایه تقریباً یک پنجم شده است.

در شاخص دلاری:

• رابطه مبادله سالانه: ۰.۷۹

این پایین‌ترین سطح دوره مورد بررسی است.

 سال ۱۴۰۱ (داده‌های فصلی مقدماتی)

بهار ۱۴۰۱:

• رابطه ریالی: ۰.۱۹

• رابطه دلاری: ۰.۷۹

تابستان ۱۴۰۱:

• رابطه ریالی: ۰.۱۲

• رابطه دلاری: ۰.۷۵

عدد ۰.۱۲ در شاخص ریالی نشان‌دهنده افت بسیار شدید توان مبادله صادرات در برابر واردات است.

تحلیل ساختاری؛ چرا رابطه مبادله سقوط کرد؟

بر اساس داده‌ها:

۱. شاخص واردات ریالی سریع‌تر از صادرات رشد کرده است.
۲. جهش نرخ ارز باعث بزرگ‌تر شدن شکاف ریالی شده است.
۳. در شاخص دلاری نیز روند واردات کمی سریع‌تر از صادرات افزایش یافته است.

بنابراین دو عامل هم‌زمان عمل کرده‌اند:

• فشار ارزی داخلی

• رشد نسبی قیمت جهانی کالاهای وارداتی

 تفاوت رفتار ریالی و دلاری

در سال ۱۴۰۰:

• رابطه مبادله ریالی = ۰.۲۱

• رابطه مبادله دلاری = ۰.۷۹

این اختلاف نشان می‌دهد مشکل اصلی تجارت خارجی ایران بیشتر از جنس ارزی است تا قیمت جهانی.

پیامدهای اقتصادی افت رابطه مبادله

کاهش رابطه مبادله به معنای:

• افزایش نیاز به صادرات بیشتر برای تأمین واردات

• فشار بر تراز تجاری

• کاهش توان سرمایه‌گذاری

• تشدید آسیب‌پذیری اقتصادی

است.

جمع‌بندی نهایی

شاخص رابطه مبادله ایران از سطح تعادلی ۱ در سال ۱۳۹۵ به حدود ۰.۲ در شاخص ریالی و حدود ۰.۷۵ تا ۰.۸ در شاخص دلاری در سال‌های پایانی دوره رسیده است. این روند نشان می‌دهد قدرت خرید صادرات ایران در برابر واردات به‌شدت کاهش یافته و بخش عمده این افت ناشی از نوسانات ارزی داخلی بوده است.