شاخص قیمت مصرف کننده کل خانوارهای کشور به تفکیک

مقدمه

شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) یکی از اصلی‌ترین نماگرهای سنجش تغییرات سطح عمومی قیمت‌ها در سبد مصرفی خانوارهاست. خوانش درست این شاخص در مقیاس ماهانه، امکان رصد دقیق‌تر «شتاب تغییرات قیمت» را فراهم می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که داده‌ها برای گروه‌های عمده کالایی و خدماتی به‌صورت تفکیکی گزارش می‌شوند و مسیر هر گروه، تصویر روشن‌تری از منشأ فشارهای قیمتی ارائه می‌دهد.

شاخص CPI چگونه محاسبه می‌شود؟

CPI بر مبنای «سبد ثابت» کالاها و خدمات مصرفی خانوار محاسبه می‌شود. در این چارچوب:

• برای هر قلم، تغییر قیمت نسبت به دوره پایه سنجیده می‌شود.
• سپس با استفاده از اوزان مصرفی (سهم هر قلم/گروه در هزینه‌های خانوار)، تغییرات قیمتی اقلام تجمیع می‌شود.
• خروجی، یک عدد شاخص است که با افزایش آن، سطح عمومی قیمت‌ها نسبت به دوره پایه بالاتر رفته است.

در این سری زمانی، مبنا «سال پایه ۱۴۰۰=۱۰۰» است؛ بنابراین اعداد شاخص، موقعیت سطح قیمت‌ها را نسبت به آن مبنا نشان می‌دهند.

روند شاخص کل در بازه ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴

شاخص کل از ابتدای دهه ۱۳۹۰ با شیبی ملایم‌تر حرکت می‌کند، اما از نیمه دوم بازه، افزایش‌های ماهانه به‌تدریج پرشتاب‌تر می‌شود و در سال‌های پایانی، جهش‌های عددی کاملاً برجسته است.

جمع‌بندی سال‌به‌سالِ تغییرات شاخص کل (فروردین تا اسفند)

• ۱۳۹۰: ۱۰٫۹ (فروردین) → ۱۳٫۳ (اسفند)
• ۱۳۹۱: ۱۳٫۵ → ۱۸٫۴
• ۱۳۹۲: ۱۹٫۰ → ۲۲٫۰
• ۱۳۹۳: ۲۲٫۳ → ۲۵٫۰
• ۱۳۹۴: ۲۵٫۳ → ۲۷٫۱
• ۱۳۹۵: ۲۷٫۳ → ۲۹٫۴
• ۱۳۹۶: ۲۹٫۸ → ۳۱٫۵
• ۱۳۹۷: ۳۱٫۹ → ۴۶٫۴
• ۱۳۹۸: ۴۸٫۳ → ۵۶٫۶
• ۱۳۹۹: ۵۷٫۸ → ۸۴٫۲
• ۱۴۰۰: ۸۷٫۴ → ۱۱۳٫۰
• ۱۴۰۱: ۱۱۶٫۱ → ۱۷۴٫۱
• ۱۴۰۲: ۱۸۰٫۵ → ۲۳۰٫۲
• ۱۴۰۳: ۲۳۶٫۳ → ۳۱۵٫۷
• ۱۴۰۴ (تا آبان): ۳۲۸٫۱ (فروردین) → ۴۱۷٫۵ (آبان)

رفتار ماهانه در سال ۱۴۰۴ (شاخص کل)

مسیر شاخص کل در ۱۴۰۴ (تا آبان) به‌صورت پیوسته صعودی است:
۳۲۸٫۱ / ۳۳۶٫۹ / ۳۴۸٫۱ / ۳۶۰٫۲ / ۳۷۰٫۵ / ۳۸۴٫۶ / ۴۰۳٫۸ / ۴۱۷٫۵
این توالی، یک الگوی «افزایش پله‌ای و مداوم» را نشان می‌دهد که در آن، هر ماه سطح شاخص بالاتر از ماه قبل قرار گرفته است.

خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات در برابر بخش غیرخوراکی

یکی از نکات کلیدی این سری زمانی، فاصله‌گیری قابل توجه گروه خوراکی‌ها از شاخص کل در سال‌های پایانی است؛ به‌طوری که سطح شاخص این گروه در انتهای بازه، از شاخص کل جلوتر می‌ایستد.

• خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات: ۷٫۰ (فروردین ۱۳۹۰) → ۵۲۱٫۲ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)
• کالاهای غیرخوراکی و خدمات: ۱۳٫۲ (فروردین ۱۳۹۰) → ۳۷۴٫۳ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

برداشت عددی روشن است: در دوره‌های اخیر، فشار قیمتی در بخش خوراکی‌ها شدیدتر از بخش غیرخوراکی و خدمات ثبت شده و به‌صورت پایدار سطح شاخص را به بالاترین مقادیر رسانده است.

مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها

این گروه به‌دلیل وزن بالای مسکن و خدمات وابسته، نقش تعیین‌کننده‌ای در مسیر تورم دارد. روند داده‌ها نشان می‌دهد سطح شاخص این گروه از اعداد دو رقمی ابتدای دوره، به مقادیر بسیار بالاتر در انتهای بازه رسیده است.

• مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها: ۱۷٫۴ (فروردین ۱۳۹۰) → ۳۶۵٫۳ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)
• مسکن: ۱۸٫۸ (فروردین ۱۳۹۰) → ۳۶۴٫۰ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)
• اجاره: ۱۹٫۰ (فروردین ۱۳۹۰) → ۳۶۲٫۸ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)
• آب، برق و سوخت: ۱۳٫۸ (فروردین ۱۳۹۰) → ۳۸۶٫۱ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

در این میان، «آب، برق و سوخت» علاوه بر روند صعودی بلندمدت، نوسانات پررنگ‌تری هم تجربه می‌کند و در انتهای بازه به سطحی بالاتر از خودِ گروه مسکن می‌رسد.

حمل‌ونقل و اجزای آن

گروه حمل‌ونقل در کل بازه صعودی است و در سال‌های پایانی، افزایش سطح شاخص کاملاً محسوس می‌شود.

• حمل‌ونقل: ۹٫۲ (فروردین ۱۳۹۰) → ۳۵۵٫۱ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

در زیرگروه‌های حمل‌ونقل نیز مسیرهای معناداری دیده می‌شود:

• خرید وسایل نقلیه (از ۱۳۹۵ به بعد): ۱۲٫۷ (فروردین ۱۳۹۵) → ۳۴۳٫۱ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)
• استفاده از وسایل حمل‌ونقل شخصی (از ۱۳۹۵ به بعد): ۳۳٫۴ (فروردین ۱۳۹۵) → ۲۸۶٫۴ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)
• خدمات حمل‌ونقل عمومی (از ۱۳۹۵ به بعد): ۲۷٫۵ (فروردین ۱۳۹۵) → ۵۸۰٫۵ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

اعداد نشان می‌دهد «خدمات حمل‌ونقل عمومی» در انتهای بازه به سطحی بسیار بالاتر از سایر اجزای حمل‌ونقل رسیده و یکی از پرشتاب‌ترین زیرگروه‌ها در کل مجموعه است.

بهداشت و درمان

گروه بهداشت و درمان از ابتدای دوره مسیر افزایشی دارد و در سال‌های اخیر به سطوح بالای شاخص می‌رسد.

• بهداشت و درمان: ۱۲٫۸ (فروردین ۱۳۹۰) → ۴۰۱٫۷ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

آموزش

شاخص آموزش در ابتدای دوره سطح بالاتری نسبت به برخی گروه‌ها دارد و در ادامه، با جهش‌های مرحله‌ای، به مقادیر بسیار بالاتر منتقل می‌شود.

• آموزش: ۲۰٫۶ (فروردین ۱۳۹۰) → ۴۰۸٫۷ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

هتل و رستوران

این گروه در انتهای سری زمانی، یکی از بالاترین سطوح شاخص را ثبت می‌کند و رشد سطح قیمت‌ها در آن کاملاً برجسته است.

• هتل و رستوران: ۹٫۳ (فروردین ۱۳۹۰) → ۵۶۹٫۷ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

ارتباطات

ارتباطات در ابتدای بازه با سطح شاخص بالاتر آغاز می‌شود و در ادامه با روند افزایشی، اما با شیبی متفاوت از گروه‌های پرشتاب، حرکت می‌کند.

• ارتباطات: ۴۱٫۴ (فروردین ۱۳۹۰) → ۲۱۶٫۳ (آخرین ماه ثبت‌شده در ۱۴۰۴)

جمع‌بندی

این سری زمانی ماهانه نشان می‌دهد که:

• شاخص کل از ۱۰٫۹ در فروردین ۱۳۹۰ به ۴۱۷٫۵ در آبان ۱۴۰۴ رسیده و در سال‌های پایانی، «شتاب افزایش» به‌صورت پیوسته بالاتر رفته است.
• در سطح گروه‌های عمده، خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات به ۵۲۱٫۲ رسیده و در انتهای دوره جلوتر از شاخص کل قرار گرفته است.
• مسکن و اجاره در مسیر بلندمدت کاملاً صعودی‌اند و همراه با آب، برق و سوخت یکی از کانون‌های اصلی افزایش سطح شاخص محسوب می‌شوند.
• در گروه حمل‌ونقل، زیرگروه خدمات حمل‌ونقل عمومی با رسیدن به ۵۸۰٫۵ از نظر سطح شاخص در میان اجزای حمل‌ونقل برجسته است.
• گروه‌های بهداشت و درمان (۴۰۱٫۷) و آموزش (۴۰۸٫۷) نیز در انتهای بازه در سطوح بالا تثبیت شده‌اند و هتل و رستوران با ۵۶۹٫۷ یکی از بالاترین مقادیر را ثبت کرده است.