توضیحات داشبورد
مقدمه
درصد تغییر ماهانه شاخص قیمت مصرف‌کننده، یکی از سریع‌ترین نماگرها برای رصد «شتاب تورم» در اقتصاد است. این شاخص نشان می‌دهد سطح عمومی قیمت‌ها در هر ماه نسبت به ماه قبل چه مقدار تغییر کرده و کدام گروه‌های کالایی و خدماتی، بیشترین نقش را در بالا یا پایین بردن تورم ماهانه داشته‌اند. داده‌های ارائه‌شده برای دوره ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ تصویر روشنی از چند «دوره تورمی» و چند «نقطه شوک» در اقتصاد ایران ترسیم می‌کند.
مفهوم و شیوه خواندن درصد تغییر ماهانه
«درصد تغییر ماهانه» یعنی:
- اگر تورم ماهانه ۳٫۰٪ باشد، سطح قیمت‌ها نسبت به ماه قبل ۳ درصد بیشتر شده است.
- اگر مقدار منفی باشد، به معنای کاهش متوسط قیمت‌ها نسبت به ماه قبل است.
این شاخص برای سیاست‌گذاری مهم است، چون قبل از آن‌که تورم نقطه‌به‌نقطه یا سالانه تغییر کند، نخست در تورم ماهانه خود را نشان می‌دهد.
نمای کلی شاخص کل در دوره ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴
۱) دوره آغازین و تورم‌های نسبتاً بالا ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲
در ابتدای دهه ۱۳۹۰، تورم ماهانه شاخص کل در بسیاری از ماه‌ها بالای ۱ درصد قرار دارد و در مقاطعی جهش‌های قابل توجه دیده می‌شود. به‌عنوان نمونه، در سال ۱۳۹۱ تورم ماهانه شاخص کل در مهر ۱۳۹۱ به ۵٫۱٪ رسید و در تیر ۱۳۹۱ نیز ۴٫۰٪ ثبت شد. این ارقام نشان‌دهنده دوره‌ای است که شوک‌های قیمتی، به‌ویژه در کالاهای ضروری، سریع‌تر به سطح عمومی قیمت‌ها منتقل می‌شدند.
۲) دوره آرامش نسبی ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶
از میانه دهه ۱۳۹۰ تا قبل از جهش‌های ۱۳۹۷، تورم ماهانه شاخص کل غالباً در بازه‌های پایین‌تر حرکت می‌کند و حتی در یک نقطه کاهش ماهانه هم دیده می‌شود:
- کمینه کل دوره برای شاخص کل: بهمن ۱۳۹۴ با ۰٫۳٪-
این دوره با وجود نوسان‌های محدود، از نظر «شتاب تورم» به‌مراتب آرام‌تر از سال‌های بعد است.
۳) موج جهش تورم ماهانه ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹
از سال ۱۳۹۷ روند تغییر می‌کند و تورم ماهانه شاخص کل وارد فاز جهشی می‌شود. در سال ۱۳۹۷ چند ماه پیاپی تورم ماهانه بسیار بالا ثبت شده است:
- تیر ۱۳۹۷: ۴٫۴٪
- مرداد ۱۳۹۷: ۵٫۲٪
- شهریور ۱۳۹۷: ۵٫۴٪
- مهر ۱۳۹۷: ۷٫۱٪
پس از آن، سال ۱۳۹۹ هم ماه‌های بسیار پرشتابی دارد، از جمله تیر ۱۳۹۹ با ۶٫۴٪ و مهر ۱۳۹۹ با ۷٫۰٪ که نشان می‌دهد فشارهای تورمی در این دوره تنها مقطعی نیست و به یک «روند» تبدیل شده است.
۴) اوج شوک در ۱۴۰۱ و رکورد شاخص کل
بزرگ‌ترین جهش تورم ماهانه شاخص کل در کل دوره، در سال ۱۴۰۱ رخ داده است:
- بیشینه کل دوره برای شاخص کل: خرداد ۱۴۰۱ با ۱۰٫۶٪
این عدد از نظر شدت، نقطه عطفی در داده‌هاست و معمولاً با شوک‌های سیاستی و جهش قیمت در برخی گروه‌های خوراکی و کالاهای پرمصرف همزمان می‌شود.
۵) تداوم تورم ماهانه بالا ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴
پس از شوک ۱۴۰۱، تورم ماهانه شاخص کل در سطحی بالاتر از سال‌های میانی دهه ۱۳۹۰ تثبیت می‌شود. در ۱۴۰۳ یک جهش مهم دیده می‌شود:
- بهمن ۱۴۰۳: ۴٫۱٪
و در سال ۱۴۰۴ (تا آبان) دوباره افزایش قابل توجه در پاییز مشاهده می‌شود: - مهر ۱۴۰۴: ۵٫۰٪
- آبان ۱۴۰۴: ۳٫۴٪
نقش گروه‌های اصلی در شکل‌دهی تورم ماهانه
۱) خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات
داده‌ها نشان می‌دهد گروه خوراکی‌ها در بسیاری از دوره‌ها «شتاب‌دهنده اصلی» تورم ماهانه بوده است؛ زیرا نوسان قیمت مواد غذایی سریع‌تر و شدیدتر به سبد مصرف خانوار منتقل می‌شود. در سال‌های جهشی مانند ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹، ارقام خوراکی‌ها در چندین ماه بسیار بالا ثبت شده‌اند و در سال ۱۴۰۱ نیز یک شوک بزرگ در همین گروه رخ می‌دهد.
۲) کالاهای غیرخوراکی و خدمات
این گروه معمولاً روندی «چسبنده‌تر» و پایدارتر دارد و وقتی تورم خدمات بالا می‌رود، کاهش آن معمولاً زمان‌بر است. در داده‌ها، همزمان با افزایش تورم کل در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱، ارقام این بخش نیز در سطوح بالاتری قرار می‌گیرند و به تثبیت تورم ماهانه کمک می‌کنند.
۳) مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها
در این گروه، علاوه بر روند اجاره و هزینه مسکن، شوک‌های بخش انرژی هم اثرگذار است. دیتا نشان می‌دهد بخش «آب، برق و سوخت» در ابتدای دوره جهش‌های بسیار بزرگی دارد؛ برای نمونه:
- اردیبهشت ۱۳۹۰: ۲۰٫۲٪
این نوع جهش‌ها معمولاً ناشی از تغییرات تعرفه‌ای یا اصلاح قیمت حامل‌های انرژی است و می‌تواند اثر موجی روی سایر گروه‌ها هم داشته باشد.
۴) حمل‌ونقل و بهداشت
حمل‌ونقل در برخی مقاطع دارای جهش‌های شدید است (به‌ویژه زمانی که قیمت سوخت، خودرو یا کرایه‌ها تغییر می‌کند). بهداشت و درمان نیز اگرچه در بسیاری از ماه‌ها کم‌نوسان‌تر از خوراکی‌هاست، اما در دوره‌های تورمی می‌تواند افزایش‌های معنی‌دار ثبت کند و به تورم خدمات فشار وارد کند.
جمع‌بندی
داده‌های درصد تغییر ماهانه شاخص قیمت مصرف‌کننده در دوره ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد:
- دهه ۱۳۹۰ از یک دوره آرامش نسبی در میانه مسیر عبور کرده و از ۱۳۹۷ وارد فاز جهش‌های مکرر شده است.
- رکورد تورم ماهانه شاخص کل در خرداد ۱۴۰۱ با ۱۰٫۶٪ ثبت شده که نقطه شوک در سری زمانی محسوب می‌شود.
- پس از ۱۴۰۱، تورم ماهانه در سطحی بالاتر تثبیت شده و در ۱۴۰۴ نیز (تا آبان) دوباره نشانه‌های افزایش شتاب تورمی دیده می‌شود، به‌ویژه مهر ۱۴۰۴ با ۵٫۰٪.
- خوراکی‌ها و انرژی نقش پررنگی در جهش‌های کوتاه‌مدت دارند، در حالی که خدمات و مسکن می‌توانند تورم را در سطح بالا «پایدار» کنند.