توضیحات داشبورد
مقدمه
«درصد تغییر شاخص قیمت مصرف‌کننده نسبت به ماه قبل» یکی از دقیق‌ترین نماگرها برای رصد ضرب‌آهنگ افزایش سطح قیمت‌ها در کوتاه‌مدت است. این شاخص، به‌جای نگاه سالانه، تغییرات ماه‌به‌ماه را نشان می‌دهد و به همین دلیل، هم برای تحلیل‌های سیاستی (کنترل شوک‌ها و شناسایی ماه‌های جهش) و هم برای تصمیم‌گیری‌های کسب‌وکارها (قیمت‌گذاری، موجودی، قراردادها) کاربرد مستقیم دارد. در این گزارش، سری زمانی این تغییر ماهانه برای «کل کشور» و همه استان‌ها از سال ۱۳۹۰ تا آبان ۱۴۰۴ مرور و تحلیل می‌شود.
این شاخص چگونه محاسبه می‌شود؟
شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) برای هر ماه یک عدد شاخص دارد (در این مجموعه با سال پایه ۱۴۰۰=۱۰۰). «درصد تغییر نسبت به ماه قبل» از رابطه زیر به‌دست می‌آید:
بنابراین، وقتی گفته می‌شود در خرداد ۱۴۰۱ مقدار ۱۰٫۶ ثبت شده، یعنی شاخص کل کشور در خرداد ۱۴۰۱ نسبت به اردیبهشت ۱۴۰۱ به اندازه ۱۰٫۶ درصد افزایش داشته است. همین منطق برای تمام استان‌ها و تمام ماه‌ها برقرار است.
نمای کلی «کل کشور» در بازه ۱۳۹۰ تا آبان ۱۴۰۴
۱) ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳: نوسان‌های میانه با جهش‌های مقطعی
در ابتدای دوره، نوسان‌ها غالباً در سطح ۱ تا ۳ درصد دیده می‌شود، اما چند ماه جهشی هم وجود دارد که اهمیت «خوانش ماهانه» را نشان می‌دهد. برای نمونه در ردیف کل کشور:
- در اردیبهشت ۱۳۹۰ مقدار ۲٫۸ ثبت شده و سپس در اسفند ۱۳۹۰ به ۲٫۳ رسیده است.
- در تیر ۱۳۹۱ مقدار ۴٫۰ و در مهر ۱۳۹۱ مقدار ۵٫۱ ثبت شده است (دو جهش مهم در همان سال).
- در بهمن ۱۳۹۱ مقدار ۴٫۷ دیده می‌شود که به‌عنوان یک نقطه برجسته در سال ۱۳۹۱ قابل توجه است.
- در دی ۱۳۹۲ مقدار ۳٫۴ و در بهمن ۱۳۹۲ مقدار ۱٫۱ ثبت شده که نشان می‌دهد حتی در سال‌های با سطح عمومی نوسان پایین‌تر هم ماه‌های متفاوتی از نظر شدت تغییر وجود دارد.
- در آبان ۱۳۹۳ مقدار ۲٫۴ و در اسفند ۱۳۹۳ مقدار ۰٫۶ ثبت شده است؛ یعنی پایان ۱۳۹۳ نسبتاً آرام‌تر از ماه‌های پرنوسان‌ترِ ابتدای دهه است.
۲) ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶: دوره آرامش نسبی و نزدیک‌شدن به صفر
در این فاز، تغییرات ماهانه در بسیاری از ماه‌ها به حوالی یک درصد و حتی کمتر نزدیک می‌شود. در ردیف کل کشور:
- در اردیبهشت ۱۳۹۴ مقدار ۰٫۱ ثبت شده است.
- در بهمن ۱۳۹۴ مقدار ۰٫۳- ثبت شده که به معنی کاهش بسیار جزئی شاخص نسبت به ماه قبل است (یکی از معدود ماه‌های منفی در کل سری).
- در اردیبهشت ۱۳۹۶ مقدار ۰٫۱- و در شهریور ۱۳۹۶ مقدار ۰٫۰ ثبت شده است؛ یعنی برخی ماه‌ها عملاً در وضعیت توقف یا کاهش بسیار محدود قرار داشته‌اند.
۳) ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹: بازگشت جهش‌های پیاپی و شکل‌گیری موج‌های بزرگ
از ۱۳۹۷ به بعد، رفتار ماهانه وارد فاز جهشی‌تر می‌شود و قله‌های کوتاه‌مدت پررنگ‌تر می‌گردد. در ردیف کل کشور:
- در خرداد ۱۳۹۷ مقدار ۴٫۴ ثبت شده و سپس در شهریور ۱۳۹۷ به ۵٫۴ می‌رسد.
- در مهر ۱۳۹۷ مقدار ۷٫۱ ثبت شده که یکی از جهش‌های بزرگ قبل از ۱۴۰۱ است.
- در تیر ۱۳۹۹ مقدار ۶٫۴ و در مهر ۱۳۹۹ مقدار ۷٫۰ ثبت شده است؛ یعنی در ۱۳۹۹ نیز یک موج جهشی با قله‌های بالای ۶ و ۷ درصد رخ داده است.
- در آبان ۱۳۹۹ مقدار ۵٫۲ ثبت شده که استمرار سطح بالای نوسان در نیمه دوم ۱۳۹۹ را تأیید می‌کند.
۴) ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲: شوک خرداد ۱۴۰۱ و تداوم نوسان در سطح بالا
در ۱۴۰۰ نیز ماه‌های پرنوسان وجود دارد، اما نقطه عطف اصلی در ۱۴۰۱ رخ می‌دهد. در ردیف کل کشور:
- در خرداد ۱۴۰۱ مقدار ۱۰٫۶ ثبت شده؛ این عدد در کل سری زمانی «کل کشور» بیشترین مقدار است.
- پس از آن، در تیر ۱۴۰۱ مقدار ۴٫۴ ثبت می‌شود؛ یعنی بخشی از جهش، ماه بعد تخلیه می‌شود اما سطح نوسان همچنان بالا می‌ماند.
- در آذر ۱۴۰۱ مقدار ۴٫۷ و در اسفند ۱۴۰۱ مقدار ۲٫۰ ثبت شده است.
- در فروردین ۱۴۰۲ مقدار ۲٫۴ و در اسفند ۱۴۰۲ مقدار ۲٫۶ ثبت شده که نشان می‌دهد ۱۴۰۲ با وجود کاهش نسبت به قله خرداد ۱۴۰۱، همچنان در محدوده‌های بالاتر از دوره ۱۳۹۴–۱۳۹۶ حرکت کرده است.
۵) ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴: بازگشت حرکت رو به بالا و تداوم نوسان
در ۱۴۰۳ سطح تغییرات ماهانه دوباره تقویت می‌شود و در ۱۴۰۴ نیز (تا آبان) نشانه‌های تداوم نوسان قابل مشاهده است. در ردیف کل کشور:
- در فروردین ۱۴۰۳ مقدار ۲٫۰ ثبت شده و در شهریور ۱۴۰۳ مقدار ۳٫۵ ثبت شده است.
- در بهمن ۱۴۰۳ مقدار ۴٫۱ و در اسفند ۱۴۰۳ مقدار ۳٫۳ ثبت شده است.
- در مهر ۱۴۰۴ مقدار ۵٫۰ و در آبان ۱۴۰۴ مقدار ۳٫۴ ثبت شده است. (در این سری زمانی، داده‌های ۱۴۰۴ تا آبان موجود است.)
الگوی استان‌ها: تفاوت مکانی در شدت تغییرات ماهانه
۱) چرا استان‌ها با هم تفاوت دارند؟
وقتی شاخص به تفکیک استان محاسبه می‌شود، «سبد مصرف»، «سهم خدمات و اجاره»، «وزن کالاهای خوراکی»، «الگوی حمل‌ونقل»، و حتی «نحوه انتقال شوک قیمت در بازارهای محلی» باعث می‌شود شدت تغییر ماهانه در یک ماه مشخص بین استان‌ها متفاوت باشد. نتیجه این است که در یک ماه واحد، ممکن است یک استان جهش دو رقمی ثبت کند و استان دیگر همان ماه عدد تک‌رقمی (اما همچنان بالا) داشته باشد.
۲) نمونه روشن از پراکندگی استانی: خرداد ۱۴۰۱
ماه خرداد ۱۴۰۱ در سری زمانی «کل کشور» با مقدار ۱۰٫۶ به‌عنوان قله شناخته می‌شود. همان ماه، در سطح استانی نیز جهش‌های سنگین دیده می‌شود و اختلاف دامنه بین استان‌ها معنی‌دار است. در خرداد ۱۴۰۱ (درصد تغییر شاخص هر استان نسبت به اردیبهشت ۱۴۰۱) نمونه‌های زیر قابل مشاهده است:
- چهارمحال و بختیاری: ۱۵٫۷
- خراسان شمالی: ۱۵٫۷
- سیستان و بلوچستان: ۱۴٫۹
- خراسان جنوبی: ۱۴٫۷
- مرکزی: ۱۴٫۳
- زنجان: ۱۴٫۰
- در سوی دیگر دامنه، تهران: ۷٫۹ و بوشهر: ۷٫۹ ثبت کرده‌اند.
- همچنین در همین ماه، البرز مقدار ۹٫۰ ثبت کرده است.
این چند عدد نشان می‌دهد «یک شوک ملی» الزاماً در همه استان‌ها با شدت یکسان ظاهر نمی‌شود؛ اما هم‌زمان، در خرداد ۱۴۰۱ تقریباً با یک موج سراسری روبه‌رو هستیم که تفاوت‌ها را در «دامنه» نشان می‌دهد نه در «جهت» تغییر.
۳) ماه‌های جهشی در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹ و بازتاب استانی
در موج‌های قبلی، ردیف کل کشور قله‌هایی مثل مهر ۱۳۹۷ با مقدار ۷٫۱ و مهر ۱۳۹۹ با مقدار ۷٫۰ را ثبت کرده است. تجربه سری زمانی استان‌ها نشان می‌دهد در چنین ماه‌هایی معمولاً پراکندگی استان‌ها افزایش پیدا می‌کند؛ یعنی فاصله بین استان‌های کم‌نوسان‌تر و پرنوسان‌تر بیشتر می‌شود و «نقشه تورمی» کشور از حالت یکنواخت خارج می‌گردد. از منظر تحلیل، این ماه‌ها برای مطالعه انتقال شوک (از بازارهای عمده به بازارهای محلی) اهمیت ویژه دارد.
۴) وضعیت جدیدتر: پایان ۱۴۰۳ و ماه‌های موجود از ۱۴۰۴
در انتهای ۱۴۰۳ و ماه‌های موجود از ۱۴۰۴، ردیف کل کشور دوباره مقادیر نسبتاً بالاتری را نشان می‌دهد؛ برای نمونه بهمن ۱۴۰۳ با مقدار ۴٫۱ و مهر ۱۴۰۴ با مقدار ۵٫۰. برای تحلیل استانی این فاز، تمرکز اصلی معمولاً روی دو نکته است:
- آیا استان‌هایی که در شوک خرداد ۱۴۰۱ دامنه بالاتری داشتند، در ۱۴۰۳–۱۴۰۴ هم «حساسیت بالاتر» نشان می‌دهند یا نه.
- آیا ماه‌های جهشی در ۱۴۰۴ (تا آبان) در چند استان محدود متمرکز است یا الگوی گسترده‌تری دارد.
جمع‌بندی
سری زمانی درصد تغییر شاخص قیمت مصرف‌کننده نسبت به ماه قبل، در بازه ۱۳۹۰ تا آبان ۱۴۰۴ چند فاز مشخص دارد: فاز نوسان میانه در اوایل دهه، فاز آرامش و نزدیک‌شدن به صفر در ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ (با مواردی مانند بهمن ۱۳۹۴: ۰٫۳-)، سپس جهش‌های بزرگ در ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹ (مانند مهر ۱۳۹۷: ۷٫۱ و مهر ۱۳۹۹: ۷٫۰) و نهایتاً نقطه عطف مهم خرداد ۱۴۰۱: ۱۰٫۶ در سطح کل کشور. در بعد استانی نیز تفاوت دامنه‌ها بسیار معنی‌دار است؛ به‌ویژه در خرداد ۱۴۰۱ که دامنه استان‌ها از حدود ۷٫۹ تا ۱۵٫۷ تغییر می‌کند. در پایان دوره نیز داده‌های موجود از ۱۴۰۴ تا آبان نشان می‌دهد سطح نوسان همچنان بالاست و ماه‌هایی مانند مهر ۱۴۰۴: ۵٫۰ می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از تداوم فشار کوتاه‌مدت قیمت‌ها در نظر گرفته شود.
