توضیحات داشبورد
مقدمه
تحلیل سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (بیوماس جامد و بیوگاز) در ایران
سهم «انرژی‌های تجدیدپذیرِ زیست‌پایه»—به‌ویژه بیوماس جامد و بیوگاز—یکی از شاخص‌های کلیدی برای سنجش جایگاه انرژی پاک در سبد تولید انرژی کشور است. این شاخص، برخلاف اعداد مطلقِ تولید، نشان می‌دهد انرژی تولیدشده از این دو منبع، چه وزنی در کل تولید انرژی دارد؛ بنابراین برای تحلیل سیاست‌های انرژی، برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری، و ارزیابی سرعت گذار انرژی، اهمیت بالایی دارد.
آمارهای رسمیِ منتشرشده نشان می‌دهد در میانه دهه ۱۳۹۰، سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (بیوماس جامد و بیوگاز) کاهشی بوده و از ۰٫۳۸ درصد در سال ۱۳۹۲ به ۰٫۲۸ درصد در سال ۱۳۹۶ رسیده است. از سال ۱۳۹۷ به بعد نیز به‌دلیل محرمانه شدن مقدار کل انرژی در ترازنامه انرژی، امکان محاسبه و انتشار این سهم فراهم نشده است.
این شاخص دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟
«سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (بیوماس جامد و بیوگاز)» بیان می‌کند که تولید انرژی از این دو منبع، چه درصدی از کل تولید انرژی را تشکیل می‌دهد. چون واحد اندازه‌گیری درصد است، می‌توان تغییرات را به صورت «واحد درصد» (تغییر مطلق) و نیز «درصد تغییر نسبت به سال قبل» (تغییر نسبی) بررسی کرد.
نکته مهم این است که کوچک بودن عدد (کمتر از ۱ درصد) الزاماً به معنی بی‌اهمیت بودن آن نیست؛ بلکه نشان می‌دهد این بخش در مقایسه با کل تولید انرژی کشور هنوز سهم محدودی دارد و تغییرات آن می‌تواند به شدت تحت‌تأثیر دو عامل قرار گیرد:
- رشد یا افت تولید بیوماس/بیوگاز
- رشد یا افت «کل تولید انرژی» (که مخرج کسر است)
نحوه محاسبه شاخص سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر
فرمول محاسبه به‌صورت زیر است:
سهم (درصد) = (تولید انرژی از بیوماس جامد و بیوگاز ÷ کل تولید انرژی) × ۱۰۰
بنابراین حتی اگر تولید بیوماس و بیوگاز ثابت بماند، افزایش سریع‌ترِ کل تولید انرژی می‌تواند باعث کاهش سهم شود؛ و بالعکس، رشد سریع‌ترِ بیوماس/بیوگاز نسبت به کل تولید انرژی، می‌تواند سهم را افزایش دهد.
تحلیل روند سالانه سهم بیوماس جامد و بیوگاز (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰)
دوره دارای رقم منتشرشده: ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶
در بازه ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶، سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (بیوماس جامد و بیوگاز) هر سال اندکی کاهش یافته و تصویر یک روند نزولیِ پیوسته را شکل داده است:
- ۱۳۹۲: ۰٫۳۸ درصد
این سال بالاترین مقدار ثبت‌شده در دوره منتشرشده است. رسیدن به ۰٫۳۸ درصد نشان می‌دهد انرژی زیست‌پایه در آن مقطع، نسبت به سال‌های بعد جایگاه بهتری در ترکیب کل تولید انرژی داشته است. - ۱۳۹۳: ۰٫۳۶ درصد
کاهش از ۰٫۳۸ به ۰٫۳۶ به معنی افت ۰٫۰۲ واحد درصد است. در مقیاس نسبی نیز حدود ۵٫۲۶ درصد کاهش نسبت به سال قبل دیده می‌شود. این افت، کوچک اما معنادار است؛ چون نشان می‌دهد فاصله گرفتن از سهم ۱۳۹۲ از همان سال بعد آغاز شده است. - ۱۳۹۴: ۰٫۳۵ درصد
در ۱۳۹۴ کاهش ادامه یافته و سهم به ۰٫۳۵ درصد می‌رسد. تغییر سالانه در این مرحله ۰٫۰۱ واحد درصد است (کاهش نسبی حدود ۲٫۷۸ درصد). این رفتار، روند نزولی را «ملایم اما پایدار» نشان می‌دهد. - ۱۳۹۵: ۰٫۲۹ درصد
نقطه عطف اصلی این دوره، سال ۱۳۹۵ است؛ جایی که سهم از ۰٫۳۵ به ۰٫۲۹ درصد می‌رسد. این یعنی افت ۰٫۰۶ واحد درصد تنها در یک سال؛ بزرگ‌ترین کاهش سالانه در کل دوره منتشرشده. از منظر نسبی نیز کاهش حدود ۱۷٫۱۴ درصد ثبت می‌شود که نشان‌دهنده یک افت قابل‌توجه در وزن بیوماس/بیوگاز در سبد کل تولید انرژی است. - ۱۳۹۶: ۰٫۲۸ درصد
در ۱۳۹۶ روند کاهشی ادامه پیدا می‌کند، اما شیب آن دوباره ملایم می‌شود: افت ۰٫۰۱ واحد درصد (کاهش نسبی حدود ۳٫۴۵ درصد). با این مقدار، پایین‌ترین سطحِ ثبت‌شده در دوره منتشرشده رقم می‌خورد.
جمع‌بندی عددی دوره ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶:
سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (بیوماس جامد و بیوگاز) از ۰٫۳۸ درصد به ۰٫۲۸ درصد رسیده است؛ یعنی ۰٫۱۰ واحد درصد کاهش در چهار سال، معادل حدود ۲۶٫۳۲ درصد افت نسبی نسبت به مقدار سال ۱۳۹۲. این نتیجه نشان می‌دهد وزن انرژی زیست‌پایه در ترکیب کل تولید انرژی، در این دوره کوچک‌تر شده است.
وقفه انتشار از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰
برای سال‌های ۱۳۹۷، ۱۳۹۸، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ رقمی برای سهم منتشر نشده است، زیرا طبق توضیح منبع رسمی، مقدار کل انرژی از سال ۱۳۹۷ محرمانه شده و در نتیجه، «سهم» (که به کل انرژی وابسته است) قابل محاسبه و انتشار نیست. این نکته از منظر تحلیل آماری بسیار مهم است؛ چون نبودِ مخرج (کل انرژی) باعث می‌شود حتی در صورت دسترسی به تولید بیوماس/بیوگاز، نسبت نهایی قابل گزارش نباشد یا دست‌کم با استانداردهای انتشار رسمی هم‌خوانی نداشته باشد.
برداشت تحلیلی از روند ثبت‌شده
۱) کاهش مستمر تا ۱۳۹۴ نشان می‌دهد تغییرات سهم، در ابتدا آرام بوده؛ یعنی احتمالاً تغییرات «کل تولید انرژی» و «تولید بیوماس/بیوگاز» تفاوت شدیدی با هم نداشته‌اند، اما به‌تدریج به زیان انرژی زیست‌پایه حرکت کرده‌اند.
۲) افت شدید در ۱۳۹۵ سیگنال می‌دهد که در آن سال، یا تولید بیوماس/بیوگاز افت محسوس داشته، یا کل تولید انرژی با شتاب بیشتری رشد کرده است (یا ترکیبی از هر دو). چون داده‌های منتشرشده در این سری زمانی «سهم» را نشان می‌دهد، نتیجه قطعی درباره عامل اصلی نیازمند دسترسی به ارقام مطلق تولید است؛ اما جهت اثر در نهایت به کاهش وزن بیوماس/بیوگاز در کل سبد تولید انرژی منتهی شده است.
۳) پایدار شدن کاهش در ۱۳۹۶ نشان می‌دهد پس از شوک ۱۳۹۵، کاهش ادامه یافته اما با شدت کمتر؛ یعنی وضعیت به سمت یک سطح پایین‌تر تثبیت شده است.
جمع‌بندی‌نهایی
سهم تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (بیوماس جامد و بیوگاز) در ایران در دوره منتشرشده، روندی نزولی داشته و از ۰٫۳۸ درصد در ۱۳۹۲ به ۰٫۲۸ درصد در ۱۳۹۶ رسیده است. بزرگ‌ترین افت سالانه در ۱۳۹۵ رخ داده که سهم را در یک سال ۰٫۰۶ واحد درصد کاهش داده است. از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ نیز به دلیل محرمانه شدن «مقدار کل انرژی» در منبع رسمی، سهم قابل محاسبه و انتشار نبوده و همین موضوع یک وقفه معنادار در پایش روند این شاخص ایجاد کرده است.
