مقدمه
ارزش ستانده، یکی از شاخصهای کلیدی برای سنجش «ابعاد اقتصادی فعالیتهای معدنی» است؛ شاخصی که نشان میدهد در هر سال، خروجی اقتصادی معادن در حال بهرهبرداری (به تفکیک نوع فعالیت) در چه سطحی قرار داشته و ترکیب فعالیتها چگونه تغییر کرده است. دادههای بازه ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲ تصویر روشنی از تغییر مقیاس ارزش ستانده و جابهجایی وزن فعالیتها در سبد معدن کشور ارائه میکند.
ارزش ستانده دقیقاً چه چیزی را اندازه میگیرد
«ارزش ستانده» در آمار معادن، بهطور خلاصه بیانگر ارزش اقتصادی محصول/محصولات استخراجشده در معادن در حال بهرهبرداری است که برای هر سال و برای هر «نوع فعالیت» گزارش میشود. در این مقاله، مجموع فعالیتها دقیقاً برابر با کل معادن است و به تفکیک زیر ارائه شده است:
شن و ماسه، سیلیس، سنگ گچ، سنگ مس، سنگ تزیینی، سنگ آهک، سنگ آهن، سرب و روی، زغال سنگ، سایر فعالیتها.
نحوه محاسبه و شیوه خواندن شاخص
در سطح مفهومی، ارزش ستانده هر فعالیت از تجمیع ارزش خروجی معادن همان فعالیت در یک سال بهدست میآید (جمع ارزش تولید/فروش ثبتشده معادن فعال). بنابراین:
- رقم بزرگتر به معنی سطح بالاتر ارزش اقتصادی خروجی در آن فعالیت و سال است.
- چون ارقام در واحد میلیون ریال گزارش شدهاند، مقایسهها باید با همین واحد انجام شود.
- تغییرات سالانه، معمولاً ترکیبی از تغییر مقدار تولید و تغییر قیمتها است (شاخص بهصورت اسمی گزارش میشود).
مأخذ: طرح آمارگیری از معادن در حال بهرهبرداری کل کشور
تصویر کلی از روند کل معادن در بازه ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲
در کل اقتصاد معدن، رقم «کل معادن» از ۲٬۰۴۲٬۹۰۲ در سال ۱۳۷۵ به ۴٬۱۳۲٬۲۵۱٬۷۲۶ در سال ۱۴۰۲ رسیده است. مسیر این تغییر، چند نقطه عطف مشخص دارد:
رشد مرحلهای تا میانه دهه ۱۳۸۰
- ۱۳۷۵: ۲٬۰۴۲٬۹۰۲
- ۱۳۸۰: ۵٬۸۷۲٬۸۴۱
- ۱۳۸۵: ۲۳٬۰۱۱٬۰۹۵
افزایش مقیاس در دهه ۱۳۹۰
- ۱۳۹۰: ۶۶٬۹۲۷٬۸۲۵
- ۱۳۹۴: ۱۲۰٬۴۰۰٬۲۰۰ (کاهش نسبت به سال قبل)
- ۱۳۹۵: ۱۶۸٬۶۲۴٬۸۱۹
- ۱۳۹۷: ۳۹۸٬۰۴۷٬۵۰۳
جهشهای پرشتاب ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ و ادامه تا ۱۴۰۲
- ۱۳۹۸: ۶۵۶٬۴۴۰٬۱۴۲
- ۱۳۹۹: ۱٬۵۰۷٬۵۴۸٬۹۸۹ ← بزرگترین جهش سالانه کل معادن (از ۶۵۶٬۴۴۰٬۱۴۲ در ۱۳۹۸)
- ۱۴۰۰: ۲٬۷۷۹٬۱۶۰٬۳۹۲
- ۱۴۰۱: ۳٬۱۷۹٬۸۸۰٬۲۸۱
- ۱۴۰۲: ۴٬۱۳۲٬۲۵۱٬۷۲۶ (افزایش ۹۵۲٬۳۷۱٬۴۴۵ نسبت به ۱۴۰۱)
تغییر ترکیب فعالیتها از ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲
تغییرات فقط «بزرگ شدن اعداد» نیست؛ وزن فعالیتها در سبد ارزش ستانده نیز جابهجا شده است.
ترکیب سال ۱۳۷۵
در سال ۱۳۷۵، چند فعالیت سهم بالاتری از کل داشتند:
- زغال سنگ: ۳۸۸٬۰۶۶ (حدود ۱۹٫۰٪)
- سایر فعالیتها: ۳۰۹٬۷۶۹ (حدود ۱۵٫۲٪)
- شن و ماسه: ۲۹۲٬۵۷۴ (حدود ۱۴٫۳٪)
- سنگ مس: ۲۸۰٬۰۰۰ (حدود ۱۳٫۷٪)
- سنگ تزیینی: ۲۵۱٬۲۵۵ (حدود ۱۲٫۳٪)
ترکیب سال ۱۴۰۲
در سال ۱۴۰۲، ساختار بهشکل محسوسی به سمت چند فعالیت بزرگ متمرکز شده است:
- سنگ آهن: ۲٬۳۱۳٬۰۸۳٬۶۳۲ (حدود ۵۶٫۰٪)
- سنگ مس: ۹۳۷٬۹۶۸٬۰۲۲ (حدود ۲۲٫۷٪)
- سرب و روی: ۱۹۶٬۱۲۰٬۴۴۴ (حدود ۴٫۷٪)
- سایر فعالیتها: ۱۹۲٬۹۸۰٬۸۹۲ (حدود ۴٫۷٪)
- شن و ماسه: ۱۴۳٬۰۸۳٬۵۸۲ (حدود ۳٫۵٪)
نتیجه مهم این جابهجایی: در ۱۴۰۲، سنگ آهن و سنگ مس رویهم حدود ۷۸٫۷٪ از کل ارزش ستانده معادن را تشکیل دادهاند؛ یعنی تمرکز بسیار بالا روی این دو فعالیت.
روند و نقاط مهم هر فعالیت
در ادامه، برای هر فعالیت هم «سطح ابتدا و انتها» و هم یک/دو نقطه مهم از تغییرات سالانه آورده میشود.
سنگ آهن
- ۱۳۷۵: ۲۳۳٬۹۲۹
- ۱۴۰۲: ۲٬۳۱۳٬۰۸۳٬۶۳۲ (سهم ۱۴۰۲: ۵۶٫۰٪)
نقاط مهم: - جهش شاخص در ۱۳۹۹: از ۳۶۱٬۲۷۵٬۵۶۱ در ۱۳۹۸ به ۸۵۸٬۹۷۹٬۵۵۴ در ۱۳۹۹ (حدود ۱۳۷٫۸٪ افزایش).
- افت شاخص در ۱۳۹۴: از ۷۸٬۶۳۶٬۵۳۹ در ۱۳۹۳ به ۵۲٬۷۸۵٬۳۶۷ در ۱۳۹۴ (حدود ۳۲٫۹٪ کاهش).
- ادامه رشد تا ۱۴۰۲: ۱۴۰۰ ۱٬۷۱۸٬۵۶۰٬۸۸۴ → ۱۴۰۱ ۱٬۸۴۸٬۵۵۰٬۰۷۷ → ۱۴۰۲ ۲٬۳۱۳٬۰۸۳٬۶۳۲.
سنگ مس
- ۱۳۷۵: ۲۸۰٬۰۰۰
- ۱۴۰۲: ۹۳۷٬۹۶۸٬۰۲۲ (سهم ۱۴۰۲: ۲۲٫۷٪)
نقاط مهم: - جهش برجسته در ۱۳۸۰: از ۴۶۴٬۶۷۳ در ۱۳۷۹ به ۱٬۱۵۵٬۱۴۳ در ۱۳۸۰ (حدود ۱۴۸٫۶٪ افزایش).
- افت قابل توجه در ۱۳۸۱: از ۱٬۱۵۵٬۱۴۳ در ۱۳۸۰ به ۷۵۳٬۳۸۷ در ۱۳۸۱ (حدود ۳۴٫۸٪ کاهش).
- جهش جدید در ۱۴۰۲: از ۵۵۳٬۱۳۱٬۵۰۹ در ۱۴۰۱ به ۹۳۷٬۹۶۸٬۰۲۲ در ۱۴۰۲ (حدود ۶۹٫۶٪ افزایش).
سرب و روی
- ۱۳۷۵: ۹۶٬۳۵۲
- ۱۴۰۲: ۱۹۶٬۱۲۰٬۴۴۴ (سهم ۱۴۰۲: ۴٫۷٪)
نقاط مهم: - جهش بزرگ در ۱۳۹۹: از ۱۲٬۶۴۵٬۴۵۴ در ۱۳۹۸ به ۴۹٬۲۵۲٬۹۹۳ در ۱۳۹۹ (حدود ۲۸۹٫۵٪ افزایش).
- اوجگیری تا ۱۴۰۱: ۱۴۰۰ ۱۳۴٬۲۲۶٬۳۳۴ → ۱۴۰۱ ۳۲۹٬۴۳۷٬۱۶۶ (سهم ۱۴۰۱ حدود ۱۰٫۴٪).
- کاهش در ۱۴۰۲: از ۳۲۹٬۴۳۷٬۱۶۶ در ۱۴۰۱ به ۱۹۶٬۱۲۰٬۴۴۴ در ۱۴۰۲ (حدود ۴۰٫۵٪ کاهش).
شن و ماسه
- ۱۳۷۵: ۲۹۲٬۵۷۴
- ۱۴۰۲: ۱۴۳٬۰۸۳٬۵۸۲ (سهم ۱۴۰۲: ۳٫۵٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۳۹۹: از ۱۲٬۰۴۵٬۲۵۳ در ۱۳۹۸ به ۳۰٬۱۱۰٬۹۲۳ در ۱۳۹۹ (حدود ۱۵۰٫۰٪ افزایش).
- افت شاخص در ۱۳۹۱: از ۴٬۹۷۰٬۸۵۶ در ۱۳۹۰ به ۳٬۹۶۶٬۴۷۳ در ۱۳۹۱ (حدود ۲۰٫۲٪ کاهش).
- افزایش محسوس در ۱۴۰۲: از ۸۵٬۰۳۸٬۲۱۴ در ۱۴۰۱ به ۱۴۳٬۰۸۳٬۵۸۲ در ۱۴۰۲ (حدود ۶۸٫۳٪ افزایش).
سنگ تزیینی
- ۱۳۷۵: ۲۵۱٬۲۵۵
- ۱۴۰۲: ۱۱۳٬۶۴۹٬۱۹۵ (سهم ۱۴۰۲: ۲٫۸٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۴۰۰: از ۲۶٬۶۶۳٬۴۶۴ در ۱۳۹۹ به ۴۷٬۶۴۹٬۷۷۸ در ۱۴۰۰ (حدود ۷۸٫۷٪ افزایش).
- افت شاخص در ۱۳۹۴: از ۸٬۵۷۰٬۶۳۳ در ۱۳۹۳ به ۷٬۸۳۲٬۱۷۰ در ۱۳۹۴ (حدود ۸٫۶٪ کاهش).
سنگ آهک
- ۱۳۷۵: ۱۳۳٬۲۱۱
- ۱۴۰۲: ۱۰۱٬۵۰۴٬۱۱۳ (سهم ۱۴۰۲: ۲٫۵٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۳۸۲: از ۳۶۰٬۸۶۳ در ۱۳۸۱ به ۶۹۳٬۶۹۶ در ۱۳۸۲ (حدود ۹۲٫۲٪ افزایش).
- رشد ۱۴۰۲ نسبت به ۱۴۰۱: از ۶۷٬۶۰۷٬۲۰۲ به ۱۰۱٬۵۰۴٬۱۱۳ (حدود ۵۰٫۱٪ افزایش).
زغال سنگ
- ۱۳۷۵: ۳۸۸٬۰۶۶
- ۱۴۰۲: ۹۸٬۱۷۱٬۳۹۴ (سهم ۱۴۰۲: ۲٫۴٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۳۹۸: از ۹٬۱۲۸٬۰۶۹ در ۱۳۹۷ به ۲۱٬۱۷۳٬۹۱۵ در ۱۳۹۸ (حدود ۱۳۲٫۰٪ افزایش).
- افت شاخص در ۱۳۸۸: از ۱٬۹۳۷٬۱۱۸ در ۱۳۸۷ به ۱٬۶۴۸٬۹۸۴ در ۱۳۸۸ (حدود ۱۴٫۹٪ کاهش).
- افزایش ۱۴۰۲ نسبت به ۱۴۰۱: از ۷۴٬۲۶۱٬۹۶۴ به ۹۸٬۱۷۱٬۳۹۴ (حدود ۳۲٫۲٪ افزایش).
سیلیس
- ۱۳۷۵: ۱۹٬۲۳۹
- ۱۴۰۲: ۲۰٬۸۶۷٬۰۵۹ (سهم ۱۴۰۲: ۰٫۵٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۴۰۰: از ۲٬۸۱۱٬۵۷۵ در ۱۳۹۹ به ۶٬۹۲۱٬۹۵۷ در ۱۴۰۰ (حدود ۱۴۶٫۲٪ افزایش).
- افت در ۱۳۸۲: از ۱۰۰٬۴۶۱ در ۱۳۸۱ به ۶۷٬۹۲۲ در ۱۳۸۲ (حدود ۳۲٫۴٪ کاهش).
- رشد پرشتاب ۱۴۰۲ نسبت به ۱۴۰۱: از ۱۱٬۵۶۲٬۲۲۸ به ۲۰٬۸۶۷٬۰۵۹ (حدود ۸۰٫۵٪ افزایش).
سنگ گچ
- ۱۳۷۵: ۳۸٬۵۰۷
- ۱۴۰۲: ۱۴٬۸۲۳٬۳۹۳ (سهم ۱۴۰۲: ۰٫۴٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۳۹۸: از ۱٬۶۸۱٬۲۷۱ در ۱۳۹۷ به ۲٬۹۸۱٬۷۱۵ در ۱۳۹۸ (حدود ۷۷٫۳٪ افزایش).
- افت در ۱۳۹۶: از ۱٬۶۲۲٬۴۱۴ در ۱۳۹۵ به ۱٬۲۱۰٬۱۶۰ در ۱۳۹۶ (حدود ۲۵٫۴٪ کاهش).
سایر فعالیتها
- ۱۳۷۵: ۳۰۹٬۷۶۹
- ۱۴۰۲: ۱۹۲٬۹۸۰٬۸۹۲ (سهم ۱۴۰۲: ۴٫۷٪)
نقاط مهم: - جهش در ۱۴۰۰: از ۴۴٬۸۳۰٬۸۳۶ در ۱۳۹۹ به ۸۴٬۰۳۶٬۸۲۳ در ۱۴۰۰ (حدود ۸۷٫۵٪ افزایش).
- تغییرات این بخش در مقایسه با فعالیتهای بزرگتر، «نوسان سهم» بیشتری داشته و در ۱۴۰۲ به سطح ۱۹۲٬۹۸۰٬۸۹۲ رسیده است.
جمعبندینهایی
در بازه ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲، ارزش ستانده «کل معادن» از ۲٬۰۴۲٬۹۰۲ به ۴٬۱۳۲٬۲۵۱٬۷۲۶ میلیون ریال افزایش یافته و در سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ جهشهای بسیار پرشتابی ثبت شده است. مهمتر از رشد سطح ارقام، تغییر ترکیب فعالیتها است: سهم سنگ آهن از حدود ۱۱٫۵٪ در ۱۳۷۵ به حدود ۵۶٫۰٪ در ۱۴۰۲ رسیده و در کنار سنگ مس (حدود ۲۲٫۷٪) ستون اصلی ارزش ستانده معادن را شکل داده است. همزمان، فعالیتهایی مانند زغال سنگ با وجود افزایش سطح عددی، از نظر سهم در کل، وزن کمتری نسبت به ابتدای دوره پیدا کردهاند.
