مقدمه
درصد تغییر شاخص قیمت مصرفکننده نسبت به ماه قبل (تورم ماهانه) یکی از دقیقترین شاخصها برای رصد «ضربان کوتاهمدت» قیمتهاست. این شاخص نشان میدهد در هر ماه، سطح قیمتها در یک استان نسبت به ماه قبل چهقدر بالا یا پایین رفته است. مزیت اصلی این سری زمانی، امکان تشخیص ماههای شوکی و مقایسه شدت نوسان بین استانهاست.
معنی عددها
- عدد مثبت: افزایش سطح قیمتها نسبت به ماه قبل
- عدد منفی: کاهش ماهانه سطح قیمتها نسبت به ماه قبل
- عدد بزرگتر: شدت شوک قیمتی بیشتر
روند کل کشور
در «کل کشور»، بخش قابلتوجهی از سالهای ابتدایی با اعداد حدود ۱ تا ۳ درصد دیده میشود؛ اما در سالهای میانی و بهویژه در موجهای تورمی، جهشهای بزرگتر ثبت شده است.
نمونههای روشن از «کل کشور»:
- کل کشور ۱۳۹۰/فروردین: ۲.۹٪ / ۱۳۹۰/تیر: ۲.۴٪ / ۱۳۹۰/دی: ۲.۰٪
- در موجهای بعدی: کل کشور ۱۳۹۷/تیر: ۶.۸٪ (جهش ماهانه بالا در سطح ملی)
- نقطه خیلی برجسته: کل کشور ۱۴۰۱/مهر: ۱۰.۰٪ (جهش دو رقمی در یک ماه)
- در انتهای دوره نیز سطح تورم ماهانه بالا باقی میماند؛ از جمله در سال ۱۴۰۴ در چند ماه پایانی اعداد نزدیک ۳ تا ۵ درصد دیده میشود (طبق ردیف کل کشور).
۱۳۹۰؛ شروع دوره با نوسانهای متفاوت بین استانها
در ۱۳۹۰، در کنار استانهایی با نوسان معمول (حدود ۱ تا ۳ درصد)، چند جهش استانی قابلتوجه هم وجود دارد.
چند نمونه مشخص:
- تهران ۱۳۹۰/فروردین: ۳.۳٪ / ۱۳۹۰/تیر: ۳.۱٪ / ۱۳۹۰/شهریور: ۲.۱٪
- مرکزی ۱۳۹۰/فروردین: ۱.۵٪ / ۱۳۹۰/خرداد: ۲.۸٪ / ۱۳۹۰/دی: ۳.۳٪
- آذربایجان شرقی ۱۳۹۰/فروردین: ۴.۹٪ و جهش خیلی بالا در ۱۳۹۰/اردیبهشت: ۸.۰٪
- سمنان ۱۳۹۰/فروردین: ۸.۹٪ (یکی از بالاترین مقادیر ابتدای سری)
- یک نمونه کاهش شدید ماهانه هم در همان سال دیده میشود: یزد ۱۳۹۰/اسفند: ۴.۴-٪
این ترکیب نشان میدهد حتی در سالهای ابتدایی هم «ماههای شوکی» در برخی استانها وجود داشته، اما هنوز فراگیری آن در سطح کشور مانند ۱۴۰۱ نیست.
۱۳۹۱؛ پررنگ شدن جهشها در چند ماه
در ۱۳۹۱، جهشهای ماهانه در برخی ماهها و استانها واضحتر میشود؛ مخصوصاً در ماههای پایانی تابستان و پاییز.
نمونههای قابل استناد:
- کل کشور ۱۳۹۱/شهریور: ۵.۱٪
- مرکزی ۱۳۹۱/شهریور: ۶.۷٪
- گیلان ۱۳۹۱/شهریور: ۶.۲٪
- مازندران ۱۳۹۱/شهریور: ۵.۱٪
- آذربایجان غربی ۱۳۹۱/شهریور: ۷.۶٪
در همین سال، بعضی استانها در ماههای دیگر هم روی اعداد بالا میایستند؛ برای مثال:
- یزد ۱۳۹۱/شهریور: ۶.۴٪
- هرمزگان ۱۳۹۱/شهریور: ۶.۰٪
- کهگیلویه و بویراحمد ۱۳۹۱/آبان: ۶.۶٪
۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵؛ افتوخیزهای ترکیبی و ظهور مقادیر منفی
در این سالها، علاوه بر افزایشهای ماهانه، مواردی از کاهش ماهانه هم دیده میشود؛ یعنی موجها همیشه یکنواخت نیستند.
چند نمونه روشن از کاهش ماهانه:
- آذربایجان شرقی ۱۳۹۲/تیر: ۱.۶-٪
- خوزستان ۱۳۹۲/فروردین: ۰.۱-٪
- قم ۱۳۹۵/اردیبهشت: ۰.۹-٪ (کاهش ماهانه قابل مشاهده)
- سمنان ۱۳۹۵/اسفند: ۴.۱-٪ (کاهش ماهانه خیلی شدید)
در کنار این کاهشها، هنوز افزایشهای ماهانه معمول ۰.۵ تا ۲ درصد هم در بسیاری از استانها استمرار دارد؛ برای مثال:
- اصفهان ۱۳۹۴/اسفند: ۱.۹٪
- فارس ۱۳۹۵/خرداد: ۰.۳٪
- تهران ۱۳۹۵/دی: ۱.۷٪
۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹؛ موجهای تورمی با جهشهای پرتکرار
از ۱۳۹۷ به بعد، تعداد ماههایی که جهشهای بالای ۴ تا ۷ درصد دارند بیشتر میشود و در چند استان، مقادیر نزدیک به ۹ تا ۱۰ درصد هم دیده میشود.
نمونههای شاخص:
- کل کشور ۱۳۹۷/تیر: ۶.۸٪
- تهران ۱۳۹۷/فروردین: ۷.۶٪
- کردستان ۱۳۹۹/تیر: ۷.۰٪ و سپس کردستان ۱۳۹۹/شهریور: ۷.۶٪
- سیستان و بلوچستان ۱۳۹۹/اردیبهشت: ۹.۷٪
- ایلام ۱۳۹۹/اسفند: ۹.۸٪ (جهش بسیار سنگین در پایان سال)
در همین دوره، استانهای مختلف چند بار وارد ناحیههای جهشی میشوند؛ برای نمونه:
- چهارمحال و بختیاری ۱۳۹۹/اردیبهشت: ۹.۰٪
- لرستان ۱۳۹۹/تیر: ۷.۰٪ و ۱۳۹۹/مرداد: ۷.۷٪
- خوزستان ۱۳۹۹/فروردین: ۶.۴٪
مهر ۱۴۰۱؛ نقطه اوج سری (جهشهای دو رقمی گسترده)
در این دادهها، یک ماه بهطور ویژه برجسته است: ۱۴۰۱/مهر. در این ماه، هم عدد «کل کشور» دو رقمی است و هم تعداد زیادی از استانها جهشهای بالاتر از ۱۲ درصد دارند.
اعداد ثبتشده در ۱۴۰۱/مهر:
- کل کشور ۱۴۰۱/مهر: ۱۰.۰٪
- چهارمحال و بختیاری ۱۴۰۱/مهر: ۱۵.۳٪
- لرستان ۱۴۰۱/مهر: ۱۴.۶٪
- خراسان شمالی ۱۴۰۱/مهر: ۱۴.۸٪
- مرکزی ۱۴۰۱/مهر: ۱۳.۸٪
- خوزستان ۱۴۰۱/مهر: ۱۳.۱٪
- قزوین ۱۴۰۱/مهر: ۱۳.۰٪
- زنجان ۱۴۰۱/مهر: ۱۲.۹٪
- یزد ۱۴۰۱/مهر: ۱۲.۹٪
- کردستان ۱۴۰۱/مهر: ۱۲.۳٪
- ایلام ۱۴۰۱/مهر: ۱۲.۶٪
- سیستان و بلوچستان ۱۴۰۱/مهر: ۱۲.۸٪
این تراکمِ اعداد دو رقمی در یک ماه، نشاندهنده شوک قیمتی همزمان و فراگیر است؛ یعنی جهش فقط محدود به چند استان نبوده و طیف گستردهای از مناطق را درگیر کرده است.
۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴؛ سطح بالا با نوسان منظمتر
پس از اوج ۱۴۰۱، در بسیاری از استانها «تورم ماهانه» از حالت جهشهای ۱۲ تا ۱۵ درصدی فاصله میگیرد، اما سطح کلی همچنان بالا میماند و در بازههای ۲ تا ۵ درصد در ماههای متعدد دیده میشود.
چند نمونه از رفتار ماهانه در سالهای پایانی سری:
- تهران ۱۴۰۴/تیر: ۳.۱٪ / ۱۴۰۴/آبان: ۳.۱٪ / ۱۴۰۴/دی: ۴.۰٪
- اصفهان ۱۴۰۴/فروردین: ۳.۸٪ / ۱۴۰۴/خرداد: ۳.۲٪ / ۱۴۰۴/مهر: ۳.۳٪
- گیلان ۱۴۰۴/اردیبهشت: ۳.۲٪ / ۱۴۰۴/مهر: ۲.۳٪ / ۱۴۰۴/دی: ۲.۸٪
- هرمزگان ۱۴۰۴/فروردین: ۳.۹٪ / ۱۴۰۴/تیر: ۲.۶٪ / ۱۴۰۴/دی: ۵.۲٪
همزمان، برخی استانها در همین دوره هم «ماههای جهشی» دارند؛ برای مثال:
- هرمزگان ۱۴۰۲/آبان: ۸.۱٪ (یک جهش مقطعی مهم در سال ۱۴۰۲)
چند مقایسه کوتاه بین استانها
برای روشن شدن تفاوت الگوها، چند استان با نقاط زمانی مشخص کنار هم قرار میگیرد:
- تهران:
۱۳۹۰/فروردین: ۳.۳٪ → ۱۳۹۷/فروردین: ۷.۶٪ → ۱۴۰۴/تیر: ۳.۱٪ - مرکزی:
۱۳۹۱/شهریور: ۶.۷٪ → ۱۴۰۱/مهر: ۱۳.۸٪ → در ماههای بعد بازگشت به مقادیر پایینتر (طبق ادامه ردیف) - آذربایجان شرقی:
۱۳۹۰/اردیبهشت: ۸.۰٪ → در سالهای بعد ترکیبی از افزایش و کاهش (از جمله ۱۳۹۲/تیر: ۱.۶-٪) → سپس ورود به موجهای بزرگتر در سالهای میانی - سمنان:
شروع بسیار جهشی با ۱۳۹۰/فروردین: ۸.۹٪ و نمونه کاهش شدید در ۱۳۹۵/اسفند: ۴.۱-٪، یعنی دامنه نوسان بالا و رفتاری پرریسکتر نسبت به میانگین
جمعبندی
- در سالهای ابتدایی (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲)، بیشتر استانها در محدودههای ۱ تا ۳ درصد حرکت میکنند، اما جهشهای شدید هم وجود دارد؛ مانند سمنان ۱۳۹۰/فروردین: ۸.۹٪ و آذربایجان شرقی ۱۳۹۰/اردیبهشت: ۸.۰٪.
- از ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹، جهشهای بزرگ پرتکرارتر میشود و در برخی استانها به نزدیکی ۹ تا ۱۰ درصد هم میرسد؛ مانند سیستان و بلوچستان ۱۳۹۹/اردیبهشت: ۹.۷٪.
- ماه شاخص کل دوره، ۱۴۰۱/مهر است: کل کشور ۱۰.۰٪ و تعداد زیادی استان با جهشهای ۱۲ تا ۱۵ درصد (مثل چهارمحال و بختیاری ۱۵.۳٪ و لرستان ۱۴.۶٪).
- در ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴، جهشهای دو رقمی کمتر میشود، اما تورم ماهانه همچنان در سطح بالا باقی میماند و در بسیاری از ماهها اعداد ۲ تا ۵ درصد تکرار میشود (برای نمونه تهران ۱۴۰۴/تیر: ۳.۱٪).
