مقدار انتشار گازهای آلاینده و گلخانه‌ای ناشی از نفت‌گاز (گازوييل)

مقدمه

نفت‌گاز (گازوئیل) یکی از سوخت‌های کلیدی در سبد انرژی کشور است و مصرف آن در بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، صنعت، کشاورزی و برخی فعالیت‌های خدماتی، به‌طور مستقیم با انتشار آلاینده‌های هوا و همچنین گازهای گلخانه‌ای ارتباط دارد. پایش «مقدار انتشار» به تفکیک آلاینده‌ها، علاوه بر اینکه تصویر دقیق‌تری از فشار وارد بر کیفیت هوا ارائه می‌دهد، برای سیاست‌گذاری کاهش انتشار و ارزیابی اثر اقدامات مدیریتی نیز اهمیت دارد. در این گزارش تحلیلی، روند مقدار انتشار گازهای آلاینده و گلخانه‌ای ناشی از نفت‌گاز (گازوئیل) در بازه ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰ بررسی می‌شود.

تعریف متغیر و مبنای اندازه‌گیری

• «مقدار انتشار» در اینجا به معنای حجم سالانه انتشار هر آلاینده/گاز از محل مصرف نفت‌گاز است که با واحد تن گزارش می‌شود.
• آلاینده‌ها و گازهای مورد بررسی شامل: NOx، SO2، CO2، SO3، CO، CH4، SPM، N2O هستند.
• از نظر ماهیت، CO2، CH4 و N2O در گروه گازهای گلخانه‌ای قرار می‌گیرند و NOx، SO2، CO، SO3 و SPM بیشتر در چارچوب آلاینده‌های مؤثر بر کیفیت هوا و پیامدهای زیست‌محیطی شهری/منطقه‌ای تحلیل می‌شوند.

تصویر کلی روند ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰

در کل دوره، CO2 با فاصله بسیار زیاد، بزرگ‌ترین جزء انتشار ناشی از گازوئیل است (ده‌ها تا بیش از صد میلیون تن در سال). در بسیاری از آلاینده‌ها، الگوی کلی به این شکل دیده می‌شود:

• کاهش محسوس از ۱۳۹۲ تا حدود ۱۳۹۴/۱۳۹۶ (بسته به آلاینده)
• سپس بازگشت روند افزایشی از ۱۳۹۷ به بعد و رسیدن به سطوح بالاتر در ۱۴۰۰

این تغییر جهت در چند آلاینده شاخص کاملاً قابل مشاهده است؛ برای نمونه:

• CO2 از ۱۱۴٬۳۱۴٬۴۲۶ تن (۱۳۹۲) تا کف ۸۵٬۹۹۹٬۶۹۶ تن (۱۳۹۶) کاهش یافته و سپس به ۱۱۱٬۶۰۵٬۵۰۶ تن (۱۴۰۰) رسیده است.
• NOx از ۸۶۴٬۹۵۰ تن (۱۳۹۲) تا کف ۶۶۴٬۵۸۹ تن (۱۳۹۵) کاهش داشته و در ۱۴۰۰ به ۸۴۶٬۴۴۴ تن افزایش یافته است.
• SPM نیز پس از افت تا ۲۶۸٬۲۹۲ تن (۱۳۹۵)، در ۱۴۰۰ به ۳۱۷٬۶۱۸ تن رسیده است.

تحلیل به تفکیک آلاینده‌ها و گازهای گلخانه‌ای

CO2 (دی‌اکسیدکربن) — ستون اصلی انتشار گلخانه‌ای گازوئیل

مسیر سالانه CO2 (تن):
۱۳۹۲: ۱۱۴٬۳۱۴٬۴۲۶ / ۱۳۹۳: ۱۰۳٬۶۳۴٬۷۷۱ / ۱۳۹۴: ۸۷٬۴۱۰٬۹۴۶ / ۱۳۹۵: ۸۶٬۲۳۹٬۴۱۵ / ۱۳۹۶: ۸۵٬۹۹۹٬۶۹۶ / ۱۳۹۷: ۹۳٬۹۵۷٬۷۲۶ / ۱۳۹۸: ۱۰۷٬۷۵۸٬۹۴۵ / ۱۳۹۹: ۱۰۵٬۴۶۳٬۱۳۰ / ۱۴۰۰: ۱۱۱٬۶۰۵٬۵۰۶

برداشت روندی:

• افت شدید از ۱۳۹۲ به ۱۳۹۴ (از ۱۱۴٬۳۱۴٬۴۲۶ به ۸۷٬۴۱۰٬۹۴۶ تن) نشان‌دهنده کاهش قابل توجه در سطح انتشار CO2 ناشی از گازوئیل در میانه دهه ۱۳۹۰ است.
• کف دوره در ۱۳۹۶ ثبت شده (۸۵٬۹۹۹٬۶۹۶ تن) و از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ مسیر افزایشی دوباره تثبیت می‌شود.
• جهش از ۱۳۹۹ به ۱۴۰۰ نیز قابل توجه است: ۶٬۱۴۲٬۳۷۶ تن افزایش در یک سال (از ۱۰۵٬۴۶۳٬۱۳۰ به ۱۱۱٬۶۰۵٬۵۰۶ تن).

NOx (اکسیدهای نیتروژن) — پیشران مهم آلودگی شهری و ازن سطح زمین

مسیر سالانه NOx (تن):
۱۳۹۲: ۸۶۴٬۹۵۰ / ۱۳۹۳: ۸۰۱٬۴۷۲ / ۱۳۹۴: ۶۷۲٬۵۱۰ / ۱۳۹۵: ۶۶۴٬۵۸۹ / ۱۳۹۶: ۶۶۶٬۱۷۶ / ۱۳۹۷: ۷۲۲٬۵۸۰ / ۱۳۹۸: ۸۲۳٬۰۴۲ / ۱۳۹۹: ۸۰۰٬۳۱۱ / ۱۴۰۰: ۸۴۶٬۴۴۴

برداشت روندی:

• بیشترین مقدار در ابتدای دوره (۱۳۹۲) ثبت شده و سپس تا ۱۳۹۵ افت می‌کند.
• از ۱۳۹۷ به بعد، NOx دوباره رشد می‌کند و در ۱۴۰۰ به سطحی نزدیک به ابتدای دوره می‌رسد.
• افزایش ۱۳۹۹ به ۱۴۰۰ برابر ۴۶٬۱۳۳ تن است که با رشد دوباره سایر آلاینده‌ها هم‌جهت است.

SO2 (دی‌اکسیدگوگرد) — حساس به کیفیت سوخت و محتوای گوگرد

مسیر سالانه SO2 (تن):
۱۳۹۲: ۵۶۹٬۴۶۱ / ۱۳۹۳: ۵۳۸٬۰۹۲ / ۱۳۹۴: ۴۷۷٬۷۳۸ / ۱۳۹۵: ۴۵۶٬۰۷۲ / ۱۳۹۶: ۴۶۳٬۹۶۱ / ۱۳۹۷: ۴۹۹٬۶۹۳ / ۱۳۹۸: ۵۴۶٬۴۶۲ / ۱۳۹۹: ۵۳۷٬۳۰۹ / ۱۴۰۰: ۵۷۰٬۳۸۵

برداشت روندی:

• کف دوره در ۱۳۹۵ ثبت شده (۴۵۶٬۰۷۲ تن).
• پس از آن، روند افزایشی تا ۱۴۰۰ ادامه دارد و ۱۴۰۰ با ۵۷۰٬۳۸۵ تن بیشترین مقدار دوره را ثبت می‌کند.
• افزایش ۱۳۹۹ به ۱۴۰۰ برابر ۳۳٬۰۷۶ تن است که نقطه برجسته سال‌های پایانی محسوب می‌شود.

SPM (ذرات معلق) — شاخص فشار مستقیم بر کیفیت هوا

مسیر سالانه SPM (تن):
۱۳۹۲: ۳۱۲٬۸۴۶ / ۱۳۹۳: ۳۱۰٬۴۶۸ / ۱۳۹۴: ۲۷۵٬۵۷۴ / ۱۳۹۵: ۲۶۸٬۲۹۲ / ۱۳۹۶: ۲۷۸٬۹۷۳ / ۱۳۹۷: ۲۹۵٬۱۳۵ / ۱۳۹۸: ۳۰۴٬۳۲۸ / ۱۳۹۹: ۳۰۰٬۸۰۰ / ۱۴۰۰: ۳۱۷٬۶۱۸

برداشت روندی:

• کاهش تا ۱۳۹۵ ادامه داشته و کمینه دوره در ۱۳۹۵ ثبت شده است.
• از ۱۳۹۶ به بعد، روند افزایشی غالب می‌شود و بیشترین مقدار در ۱۴۰۰ با ۳۱۷٬۶۱۸ تن ثبت می‌شود.
• رشد ۱۳۹۹ به ۱۴۰۰ برابر ۱۶٬۸۱۸ تن است که همسو با افزایش CO2 و NOx در همین بازه قرار دارد.

CO (مونوکسیدکربن) — علامت مهم احتراق ناقص

مسیر سالانه CO (تن):
۱۳۹۲: ۱۶۵٬۰۲۱ / ۱۳۹۳: ۱۶۴٬۷۰۰ / ۱۳۹۴: ۱۳۹٬۵۶۴ / ۱۳۹۵: ۱۴۲٬۳۳۰ / ۱۳۹۶: ۱۴۸٬۳۲۷ / ۱۳۹۷: ۱۵۶٬۶۹۷ / ۱۳۹۸: ۱۶۱٬۷۱۲ / ۱۳۹۹: ۱۵۸٬۶۹۲ / ۱۴۰۰: ۱۶۸٬۶۷۵

برداشت روندی:

• کمینه دوره در ۱۳۹۴ با ۱۳۹٬۵۶۴ تن دیده می‌شود.
• در سال‌های بعد، CO مسیر افزایشی دارد و در ۱۴۰۰ به ۱۶۸٬۶۷۵ تن می‌رسد (بیشترین مقدار دوره).
• افزایش ۱۳۹۹ به ۱۴۰۰ برابر ۹٬۹۸۳ تن است.

CH4 (متان) — گاز گلخانه‌ای با اهمیت اقلیمی

مسیر سالانه CH4 (تن):
۱۳۹۲: ۵٬۳۰۲ / ۱۳۹۳: ۴٬۸۸۹ / ۱۳۹۴: ۴٬۱۸۰ / ۱۳۹۵: ۴٬۲۱۶ / ۱۳۹۶: ۴٬۲۴۳ / ۱۳۹۷: ۴٬۵۷۲ / ۱۳۹۸: ۵٬۰۵۳ / ۱۳۹۹: ۵٬۰۸۲ / ۱۴۰۰: ۵٬۲۵۸

برداشت روندی:

• افت تا ۱۳۹۴ ادامه دارد و کمینه در ۱۳۹۴ ثبت شده است.
• سپس مسیر بهبود تدریجی شکل می‌گیرد و در ۱۴۰۰ به ۵٬۲۵۸ تن می‌رسد؛ عددی نزدیک به ابتدای دوره.

N2O (اکسید نیتروس) — گاز گلخانه‌ای با حساسیت بالا در پایش‌های محیط‌زیستی

مسیر سالانه N2O (تن):
۱۳۹۲: ۷٬۶۹۴ / ۱۳۹۳: ۷٬۳۰۳ / ۱۳۹۴: ۷٬۰۲۷ / ۱۳۹۵: ۶٬۷۰۱ / ۱۳۹۶: ۶٬۶۰۹ / ۱۳۹۷: ۶٬۵۷۹ / ۱۳۹۸: ۶٬۴۲۰ / ۱۳۹۹: ۷٬۳۸۳ / ۱۴۰۰: ۷٬۵۳۸

برداشت روندی:

• روند کاهشی ملایم تا ۱۳۹۸ ادامه دارد و کمینه دوره در ۱۳۹۸ با ۶٬۴۲۰ تن ثبت می‌شود.
• سپس در ۱۳۹۹ جهش دیده می‌شود و در ۱۴۰۰ با ۷٬۵۳۸ تن افزایش ادامه می‌یابد.

SO3 (تری‌اکسیدگوگرد) — تغییرپذیرترین جزء در این سری

مسیر سالانه SO3 (تن):
۱۳۹۲: ۸٬۱۰۳ / ۱۳۹۳: ۷٬۳۰۵ / ۱۳۹۴: ۱۲٬۹۰۷ / ۱۳۹۵: ۶٬۰۱۶ / ۱۳۹۶: ۵٬۹۵۸ / ۱۳۹۷: ۶٬۴۹۴ / ۱۳۹۸: ۷٬۵۸۲ / ۱۳۹۹: ۷٬۵۱۵ / ۱۴۰۰: ۷٬۷۴۵

برداشت روندی:

• سال ۱۳۹۴ یک نقطه کاملاً متمایز است: ۱۲٬۹۰۷ تن که بیشترین مقدار کل دوره محسوب می‌شود.
• پس از آن، افت شدید در ۱۳۹۵ رخ می‌دهد و کمینه در ۱۳۹۶ ثبت می‌شود (۵٬۹۵۸ تن).
• در سال‌های پایانی، SO3 دوباره به محدوده ۷ هزار تن بازمی‌گردد و در ۱۴۰۰ به ۷٬۷۴۵ تن می‌رسد.

نکات راهبردی برای مدیریت انتشار ناشی از گازوئیل

1. تمرکز هم‌زمان بر آلودگی هوا و اقلیم: چون در کنار CO2، آلاینده‌های موضعی مثل NOx، SO2 و SPM نیز در سطح بالا گزارش شده‌اند، بسته سیاستی مؤثر باید دوگانه «کیفیت هوا/کاهش کربن» را هم‌زمان پوشش دهد.
2. کیفیت سوخت و کنترل احتراق: الگوهای SO2 و SO3 به‌طور معمول نسبت به ویژگی‌های سوخت و شرایط احتراق حساس‌اند و پایش آن‌ها برای ارزیابی اثر استانداردسازی سوخت اهمیت دارد.
3. فناوری و نگهداشت ناوگان دیزلی: روند افزایشی NOx و SPM در سال‌های پایانی دوره، ضرورت توجه به استاندارد آلایندگی، تعمیر و نگهداشت، و کنترل‌های پس‌پالایش را برجسته می‌کند.
4. کاهش مصرف سوخت از مسیر بهره‌وری: حتی بدون تغییر ترکیب سوخت، بهبود بهره‌وری انرژی و مدیریت تقاضا می‌تواند مستقیماً روی مسیر CO2 اثر بگذارد؛ زیرا CO2 سهم غالب انتشار را دارد.

جمع‌بندی‌نهایی

در بازه ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰، «مقدار انتشار گازهای آلاینده و گلخانه‌ای ناشی از نفت‌گاز (گازوئیل)» در اغلب مؤلفه‌ها یک الگوی دو مرحله‌ای نشان می‌دهد: کاهش در میانه دوره و سپس افزایش از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰. CO2 به‌عنوان بزرگ‌ترین جزء انتشار، پس از رسیدن به کف در ۱۳۹۶، در ۱۴۰۰ دوباره به سطح بالایی بازگشته و هم‌زمان آلاینده‌های کلیدی کیفیت هوا مانند NOx و SPM نیز در سال‌های پایانی افزایش یافته‌اند. این هم‌جهتی در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری کارآمد، نیازمند ترکیب اقداماتی در حوزه کیفیت سوخت، فناوری ناوگان دیزلی، بهره‌وری انرژی و مدیریت مصرف است.