تورم فصلی خدمات در ایران

مقدمه

تورم بخش خدمات صرفاً با مشاهده سطح شاخص قیمت تولیدکننده (PPI) به‌طور کامل قابل تحلیل نیست. آنچه تصویر دقیق‌تری از شتاب افزایش قیمت‌ها، نوسانات کوتاه‌مدت و شوک‌های قیمتی ارائه می‌دهد، درصد تغییرات فصلی (یا ماهانه) شاخص قیمت تولیدکننده خدمات است.
تورم فصلی نشان می‌دهد قیمت خدمات در هر فصل نسبت به فصل قبل چه میزان تغییر کرده و کدام زیربخش‌ها بیشترین بی‌ثباتی قیمتی را تجربه کرده‌اند.در این مقاله، با استناد به داده‌های رسمی شاخص قیمت تولیدکننده خدمات با سال پایه ۱۳۹۵=۱۰۰، روند تورم فصلی بخش خدمات ایران از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ بررسی و زیربخش‌های دارای بیشترین نوسان شناسایی می‌شوند.

روند کلی تورم فصلی خدمات

بررسی شاخص کل «خدمات» نشان می‌دهد که:

• تا پیش از سال ۱۳۹۷، تورم فصلی خدمات عمدتاً در بازه ۲ تا ۶ درصد نوسان داشته و الگوی نسبتاً باثباتی داشته است

• از سال ۱۳۹۸ به بعد، فراوانی تورم‌های فصلی دو رقمی به‌طور محسوسی افزایش یافته است

• در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، برخی فصول تورم فصلی بالاتر از ۱۵ درصد را تجربه کرده‌اند

• در سال ۱۴۰۴، اگرچه شدت تورم فصلی کاهش یافته، اما نرخ‌ها همچنان مثبت و بالاتر از میانگین بلندمدت باقی مانده‌اند

این روند بیانگر ورود اقتصاد خدمات به فاز تورم مزمن همراه با شوک‌های مقطعی شدید است.

اوج‌گیری تورم فصلی خدمات در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳

داده‌ها نشان می‌دهد بیشترین جهش‌های تورم فصلی خدمات در بازه ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده است؛ به‌ویژه:

• تکرار تورم‌های فصلی بالاتر از ۱۰ درصد

• بروز شوک‌های قیمتی در چند فصل متوالی

• هم‌زمانی افزایش تورم در اغلب زیربخش‌های خدماتی

این وضعیت نشان‌دهنده انتقال گسترده فشار هزینه‌ای به کل زنجیره خدمات و کاهش توان جذب شوک‌ها در این بخش است.

بررسی زیربخش‌های با بیشترین تورم فصلی

۱-فعالیت‌های مربوط به تأمین جا و غذا

این بخش یکی از بی‌ثبات‌ترین زیربخش‌های خدماتی از نظر تورم فصلی محسوب می‌شود.
در برخی فصول، تورم فصلی این گروه به بیش از ۳۰ درصد رسیده است.

دلایل اصلی نوسان بالا:

• وابستگی مستقیم به قیمت مواد غذایی

• افزایش مداوم هزینه دستمزد

• کشش بالای تقاضا در دوره‌های خاص

• اثرپذیری شدید از شوک‌های تورمی عمومی

• ۲- فعالیت‌های مربوط به سلامت انسان و مددکاری اجتماعی

• بخش سلامت در چندین فصل با تورم‌های فصلی دو رقمی و حتی بالاتر از ۲۰درصد مواجه بوده است.

• پیامدهای این روند:

• افزایش ناپایداری هزینه‌های درمان

• تشدید فشار بر نظام بیمه‌ای

• افزایش نااطمینانی مالی خانوارها

• تورم این بخش به‌طور مستقیم با رفاه اجتماعی و امنیت اقتصادی خانوارها در ارتباط است.

۳- تعمیر وسایل نقلیه موتوری و موتورسیکلت

تورم فصلی این بخش در برخی فصول از ۲۰ درصد فراتر رفته است.
وابستگی بالا به قطعات وارداتی، نرخ ارز و هزینه‌های تأمین از مهم‌ترین عوامل نوسان شدید قیمتی در این گروه به‌شمار می‌رود.

۴- هنر، سرگرمی و تفریح

این زیربخش نیز نوسانات بالایی را تجربه کرده و در برخی فصول تورم فصلی بیش از ۲۰ درصد ثبت کرده است.
رفتار تقاضای فصلی، هزینه‌های جاری بالا و حساسیت به درآمد خانوارها از عوامل اصلی این نوسان محسوب می‌شوند.

بررسی سایر زیربخش‌های خدمات

خدمات (شاخص کل)

شاخص کل خدمات نشان می‌دهد که تورم فصلی از یک الگوی کم‌نوسان در دهه ۱۳۹۰، به الگویی پرنوسان در سال‌های اخیر تبدیل شده است. استمرار تورم مثبت حتی در سال ۱۴۰۴ نشان‌دهنده ماندگاری فشارهای قیمتی در این بخش است.

آب‌رسانی، مدیریت پسماند، فاضلاب و فعالیت‌های تصفیه

این بخش الگوی «جهش‌های نادر اما بسیار شدید» دارد.
در حالی که در بسیاری از فصول تورم نزدیک به صفر ثبت شده، در برخی مقاطع شوک‌های فصلی بالاتر از ۳۰ درصد مشاهده می‌شود.
تورم این بخش عمدتاً سیاست‌محور و وابسته به اصلاح تعرفه‌هاست.

حمل‌ونقل و انبارداری

از سال ۱۳۹۸ به بعد، تورم‌های فصلی دو رقمی در این بخش تکرار شده‌اند.
افزایش هزینه سوخت، دستمزد، قطعات و اثرپذیری از نرخ ارز، حمل‌ونقل را به یکی از کانال‌های انتقال تورم به سایر بخش‌ها تبدیل کرده است.

اطلاعات و ارتباطات

بخش اطلاعات و ارتباطات از ثبات نسبی برخوردار است:

• داده‌ها از دهه ۱۳۹۰ ناقص است، اما از سال ۱۳۹۸ به بعد تورم فصلی عمدتاً تک‌رقمی و نسبتا ثابت گزارش شده است.

• بیشترین نوسانات در برخی فصول به حدود ۶ درصد رسیده است، که نسبت به سایر زیربخش‌ها بسیار کمتر است.

• دلیل ثبات این بخش، وابستگی کمتر به نهاده‌های پرنوسان و ماهیت فناورانه و دیجیتال خدمات است.

• در سال ۱۴۰۴، تورم فصلی پایین و کنترل‌شده است و نشان‌دهنده ثبات بلندمدت نسبی در این زیربخش است.

فعالیت‌های بیمه

تورم فصلی بیمه دارای الگویی بسیار نامنظم است:

• جهش‌های شدید (حتی بالای ۳۰ درصد) در برخی فصول

• دوره‌های طولانی تورم پایین یا نزدیک به صفر
  این رفتار نشان می‌دهد قیمت‌گذاری بیمه بیش از آنکه تدریجی باشد، تابع اصلاحات مقرراتی است.

فعالیت‌های املاک و مستغلات

این بخش از تورم فصلی متوسط و نسبتاً باثبات برخوردار است:

• در دهه ۱۳۹۰، تورم فصلی بین ۱ تا ۵ درصد نوسان داشته است.

• از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳، برخی فصول تورم دو رقمی ثبت شده، اما شدت نوسانات کمتر از زیربخش‌هایی مانند تامین جا و غذا یا سلامت بوده است.

• علت اصلی نوسانات، تغییرات قیمت زمین و ساختمان، هزینه خدمات مرتبط و سیاست‌های بازار مسکن است.

• در سال ۱۴۰۴، تورم فصلی این بخش کاهش یافته و نزدیک به سطح پایدار باقی مانده است، که نشان‌دهنده ثبات نسبی در فعالیت‌های ملکی و مستغلات است.

فعالیت‌های حرفه‌ای، علمی و فنی

این بخش عموماً تورم‌های فصلی تک‌رقمی داشته، اما در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ جهش‌های دو رقمی نیز تجربه کرده است.
افزایش هزینه نیروی انسانی متخصص عامل اصلی فشار قیمتی در این گروه است.

فعالیت‌های اداری و خدمات پشتیبانی

یکی از پرنوسان‌ترین زیربخش‌ها در سال‌های اخیر:

• تکرار تورم‌های فصلی دو رقمی

• حساسیت بالا به شوک‌های دستمزدی و قراردادهای خدماتی
  این بخش نقش مهمی در انتقال تورم به سایر فعالیت‌های اقتصادی دارد.

آموزش

تورم فصلی آموزش دارای الگوی «ناپیوسته و شوک‌محور» است.
در بسیاری از فصول تورم نزدیک به صفر بوده، اما در برخی مقاطع جهش‌های بسیار شدید (بیش از ۳۰ درصد) ثبت شده که عمدتاً با تعدیل شهریه‌ها هم‌زمان است.

هنر، سرگرمی و تفریح

این زیربخش نوسانات قابل توجهی در تورم فصلی داشته است:

• در دهه ۱۳۹۰، داده‌ها محدود بوده و شاخص تورم فصلی ثبت نشده است، اما از سال ۱۳۹۸ به بعد، تورم‌های فصلی دو رقمی در برخی فصول مشاهده می‌شود.

• اوج نوسانات در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده است، به طوری که برخی فصول تورم فصلی بیش از ۲۰ درصد بوده است.

• دلایل اصلی نوسانات شامل رفتار فصلی تقاضا، حساسیت به درآمد خانوار و افزایش هزینه‌های جاری خدمات تفریحی و هنری است.

• در سال ۱۴۰۴، تورم فصلی کاهش یافته، اما همچنان مثبت و بالاتر از میانگین بلندمدت باقی مانده و نشان‌دهنده استمرار فشار هزینه‌ای در این بخش است.

سایر فعالیت‌های خدماتی

این گروه به‌دلیل تنوع بالا، تورم فصلی متوسطی دارد؛ با این حال در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ چندین فصل تورم دو رقمی ثبت شده است.
این بخش تصویری تلفیقی از فشار هزینه در کل خدمات ارائه می‌دهد.

مقایسه الگوی تورم فصلی در خدمات

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد:

• خدمات وابسته به نیروی انسانی و نهاده‌های مصرفی بیشترین نوسان قیمتی را دارند

• خدمات فناورانه و دیجیتال از ثبات نسبی برخوردارند

• تورم خدمات ماهیتی بخشی، ناهمگن و غیر یکنواخت دارد

این موضوع اهمیت تحلیل بخشی تورم را برای سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی دوچندان می‌کند.

وضعیت تورم فصلی خدمات در سال ۱۴۰۴

در داده‌های سال ۱۴۰۴ مشاهده می‌شود:

• نرخ تورم فصلی کاهش یافته است

• اما همچنان در اغلب زیربخش‌ها مثبت و بالاتر از صفر باقی مانده

• نشانه‌ای از بازگشت به ثبات قیمتی بلندمدت دیده نمی‌شود

به بیان دیگر، اقتصاد خدمات وارد فاز تورم کنترل‌شده اما ماندگار شده است.

جمع‌بندی

بررسی تورم فصلی تولیدکننده خدمات نشان می‌دهد:

• شوک‌های قیمتی کوتاه‌مدت نقش مهمی در افزایش سطح عمومی قیمت‌ها داشته‌اند

• برخی زیربخش‌ها به‌طور ساختاری مستعد جهش‌های تورمی هستند

• کنترل تورم خدمات بدون توجه به ساختار بخشی آن امکان‌پذیر نیست

تحلیل تورم فصلی، مکمل ضروری تحلیل سطح شاخص قیمت‌هاست و می‌تواند ابزار مهمی برای پایش زودهنگام فشارهای تورمی در اقتصاد خدمات باشد.