محصولات، دورهها، داشبوردها و مقالات را در لحظه پیدا کنید
شاخص کل قیمت مصرفکننده (CPI) خانوارهای شهری یکی از مهمترین نماگرهای سنجش سطح عمومی قیمتها در اقتصاد است. در این سری زمانی، سال ۱۴۰۰ بهعنوان سال پایه انتخاب شده و عدد شاخص آن ۱۰۰.۰۰۰۰ در نظر گرفته شده است. بنابراین، تمام مقادیر سالهای دیگر نشان میدهد سطح قیمتها در آن سالها چه نسبتی با سطح قیمتهای سال ۱۴۰۰ داشتهاند.
نکته کلیدی اینجاست که وقتی سال پایه در انتهای بازه زمانی قرار میگیرد (۱۴۰۰)، اعدادِ دهههای خیلی دور (مثل ۱۳۱۵) بهطور طبیعی بسیار کوچک میشوند؛ چون فاصله چند دهه افزایش سطح قیمتها در یک عدد فشرده میشود. بنابراین، کوچک بودن اعداد اولیه بهخودیخود «اشتباه آماری» نیست؛ بلکه نتیجه مقیاسدهی به پایه ۱۴۰۰ است.
برای خواندن سریع مسیر کلی، چند ایستگاه کلیدی از خود دادهها:
این نقاط نشان میدهند سری زمانی از یک دوره طولانیِ «اعداد نزدیک به صفر» به مرحلهای میرسد که شاخص از ۱ عبور میکند و سپس در دهههای اخیر با شیب بالاتری افزایش مییابد.
۱) ۱۳۱۵ تا اواخر دهه ۱۳۴۰: سطح بسیار پایین شاخص نسبت به پایه ۱۴۰۰
در این دوره، شاخص در بازهای بسیار کوچک حرکت میکند: از 0.0012 در ۱۳۱۵ تا حدود 0.0164 در ۱۳۴۹.
این بخش از سری زمانی بیشتر از آنکه برای مقایسههای کوتاهمدت کاربرد داشته باشد، برای نشان دادن «فاصله تاریخی سطح قیمتها با دهههای اخیر» معنا پیدا میکند. وقتی ۱۴۰۰ مبنای ۱۰۰ باشد، طبیعی است که دهههای خیلی دور به شکل اعداد اعشاری بسیار کوچک دیده شوند.
۲) دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰: ورود به مسیر رشد معنادار
از اوایل دهه ۱۳۵۰، شاخص بهتدریج از مقادیر بسیار کوچک فاصله میگیرد و نشانههای رشد روشنتر میشود. نمونههای قابل مشاهده در دادهها:
در این فاز، شاخص هنوز زیر ۱ است، اما مسیر آن از «نوسانهای ریز» به سمت «رشد قابل ردیابی» تغییر میکند.
۳) ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۹: عبور از ۱ و تثبیت روند افزایشی
این بخش نقطه عطف تاریخی سری زمانی است؛ زیرا شاخص از مرز ۱ عبور میکند:
پس از آن، افزایشها سریعتر و ملموستر میشوند:
عبور شاخص از ۱ به این معناست که سطح قیمتها (با مقیاس پایه ۱۴۰۰) از «کمتر از یکصدمِ سطح ۱۴۰۰» به محدودهای میرسد که تغییراتش برای تحلیلهای روندی بسیار قابل اتکاتر میشود.
۴) ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳: شتابگیری در دهه اخیر و جهشهای متوالی
در دهه ۱۳۹۰ و سالهای ابتدایی ۱۴۰۰، رشد شاخص چشمگیرتر است. چند پله مهم:
از منظر «انباشت تغییرات»، جهش اصلی اینجاست که شاخص از ۳۰.8799 در ۱۳۹۶ به ۲۷۰.8361 در ۱۴۰۳ رسیده؛ یعنی سطح شاخص در ۱۴۰۳ حدود ۸.۷۷ برابر ۱۳۹۶ است. این بیان، بدون ورود به جزئیات سبد کالا، تصویر روشنی از فشار تجمعی افزایش قیمتها در بازه کوتاهتر ارائه میدهد.
برای تفسیر تورم سالانه با همین داده، رشد سالبهسال شاخص قابل محاسبه است. سه سال اخیر (بر اساس همین سری زمانی):
این اعداد نشان میدهند حتی با کاهش شیب رشد از ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳، سطح شاخص همچنان با سرعت بالایی افزایش یافته است.
این سری زمانیِ شاخص کل CPI خانوارهای شهری با سال پایه ۱۴۰۰=۱۰۰، یک تصویر بلندمدت از تغییر سطح عمومی قیمتها ارائه میدهد: از مقادیر بسیار کوچک در دهه ۱۳۱۰ تا رسیدن به ۲۷۰.8361 در سال ۱۴۰۳. نقاط عطف اصلی شامل عبور شاخص از ۱ در ۱۳۷۴ و جهشهای شدیدتر در سالهای پس از ۱۳۹۰ است. در دوره اخیر نیز رشدهای سالانه (حدود ۴۴.۹۶٪، ۴۰.۷۰٪ و ۳۲.۷۹٪) نشان میدهد فشار افزایش قیمتها همچنان بالا بوده، هرچند شیب آن نسبت به سال قبل کاهش داشته است.
۱) شاخص کل CPI دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد؟
میانگین تغییرات سطح قیمت سبد مصرفی خانوارهای شهری را در طول زمان نمایش میدهد؛ عدد بزرگتر یعنی سطح قیمتها نسبت به سال پایه بالاتر است.
۲) چرا اعداد سالهای ۱۳۱۵ تا ۱۳۴۰ نزدیک صفر هستند؟
به دلیل انتخاب سال پایه ۱۴۰۰=۱۰۰، سطح قیمتهای چند دهه قبل در مقایسه با ۱۴۰۰ بسیار کوچک میشود و به شکل اعداد اعشاری بسیار کم دیده میشود.
۳) عبور شاخص از ۱ در سال ۱۳۷۴ چه معنایی دارد؟
یعنی سطح قیمتها (با مقیاس پایه ۱۴۰۰) از کمتر از ۱ به بیش از ۱ رسیده و از آن نقطه به بعد، تغییرات عددی شاخص «قابل لمستر» و مناسبتر برای تحلیل روند میشود.
۴) آیا میتوان از این داده تورم سالانه را هم استخراج کرد؟
بله؛ با مقایسه شاخص هر سال با سال قبل و محاسبه درصد تغییر (مثلاً ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲).
۵) چرا سال ۱۴۰۰ دقیقاً ۱۰۰ است؟
چون سال پایه تعریف شده و طبق استاندارد شاخصها، عدد آن سال برابر ۱۰۰ قرار میگیرد تا بقیه سالها نسبت به آن سنجیده شوند.
۶) نبودن عدد ۱۴۰۴ چه اثری روی تحلیل دارد؟
نتیجهگیریها باید تا ۱۴۰۳ محدود بماند؛ هر تحلیل از ۱۴۰۴ به بعد نیازمند تکمیل داده است.