مقدمه

در دهه اخیر، مفهوم حمل‌ونقل شهری دستخوش تغییرات چشمگیری شده است. رشد جمعیت شهرها، افزایش ترافیک و آلودگی هوا، نیاز به راهکارهای جایگزین و پایدار برای جابه‌جایی را بیش از پیش برجسته کرده است. یکی از راهکارهای نوین در این حوزه، استفاده از دوچرخه‌ها و اسکوترهای اشتراکی است که به سرعت توانسته‌اند جایگاه ویژه‌ای در حمل‌ونقل عمومی و شخصی بسیاری از کشورها پیدا کنند. ایران نیز با چالش‌های مشابهی همچون ازدحام، آلودگی و هزینه بالای سوخت مواجه است و همین موضوع باعث شده توجه به بازار حمل‌ونقل اشتراکی بیش از گذشته افزایش یابد.

این مقاله به بررسی جامع اندازه بازار، سهم بازار، روندهای کلان و فرصت‌ها در حوزه دوچرخه و اسکوتر اشتراکی در ایران می‌پردازد و تلاش می‌کند تصویری روشن برای سرمایه‌گذاران، مدیران شهری و استارتاپ‌های فعال در این بخش ترسیم کند.

تحلیل کلان (Macro Analysis)

عوامل سیاسی (Political)

دولت ایران در سال‌های اخیر با رویکرد کاهش مصرف سوخت و کنترل آلودگی، برنامه‌هایی برای حمایت از حمل‌ونقل پاک ارائه داده است. اگرچه حمایت‌ها پراکنده بوده، اما طرح‌های شهرداری‌ها برای توسعه خطوط دوچرخه‌سواری و حمل‌ونقل پایدار می‌تواند فضای مناسبی برای رشد استارتاپ‌های اجاره دوچرخه و اسکوتر ایجاد کند.

عوامل اقتصادی (Economic)

با توجه به تورم و افزایش قیمت خودرو و موتورسیکلت، بخش بزرگی از جامعه به دنبال جایگزین‌های ارزان‌تر برای جابه‌جایی‌های کوتاه‌مدت هستند. دوچرخه و اسکوتر اشتراکی می‌تواند گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه باشد. پیش‌بینی می‌شود ارزش این بازار در ایران طی سال‌های ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۶ رشدی متوسط بین ۱۵ تا ۲۰ درصد سالانه داشته باشد.

عوامل اجتماعی (Social)

نسل جوان شهرنشین که بیشتر به سبک زندگی مدرن و پایدار توجه دارد، مخاطب اصلی این بازار است. همچنین افزایش آگاهی عمومی نسبت به سلامت و فعالیت بدنی، تقاضا برای استفاده از دوچرخه و اسکوتر را بیشتر کرده است.

عوامل تکنولوژیک (Technological)

استفاده از اپلیکیشن‌های موبایلی برای رزرو و پرداخت، GPS برای ردیابی و فناوری‌های پرداخت آنلاین، بستر فنی لازم برای توسعه این خدمات را فراهم کرده است.

عوامل زیست‌محیطی (Environmental)

کاهش آلودگی هوا و کاهش مصرف انرژی فسیلی از مهم‌ترین مزیت‌های این وسایل است. این موضوع می‌تواند حتی مشوق‌های بیشتری از سمت دولت برای توسعه این بازار به همراه داشته باشد.

عوامل قانونی (Legal)

هنوز قوانین جامع و یکپارچه‌ای برای استفاده از اسکوتر و دوچرخه‌های اشتراکی در ایران تدوین نشده است. همین مسئله می‌تواند هم فرصت و هم تهدید محسوب شود؛ فرصت از جهت امکان شکل‌گیری چارچوب‌های جدید و تهدید از نظر ایجاد محدودیت‌های ناگهانی.

اندازه بازار و روند رشد

طبق برآوردهای تحلیلی، اندازه بازار دوچرخه‌ها و اسکوترهای اشتراکی در ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲۰۰ میلیارد تومان بوده و انتظار می‌رود تا سال ۱۴۰۶ به حدود ۲۴۰۰ میلیارد تومان برسد.

• نرخ رشد سالانه مرکب (CAGR): حدود ۱۸٪

• بیشترین سهم مصرف: شهرهای بزرگ مثل تهران، مشهد، اصفهان و شیراز

• الگوی فصلی: تقاضا در فصل بهار و تابستان به اوج خود می‌رسد، در حالی که در پاییز و زمستان به دلیل شرایط آب‌وهوایی، استفاده کاهش می‌یابد.

بخش‌بندی بازار (Market Segmentation)

بر اساس نوع وسیله

• دوچرخه اشتراکی: سهم بیشتری از بازار (حدود ۶۵٪)

• اسکوتر اشتراکی: سهم در حال رشد (حدود ۳۵٪) با نرخ رشد سریع‌تر به دلیل جذابیت تکنولوژیک

بر اساس نوع استفاده

• سفرهای روزمره کوتاه (محل کار و دانشگاه): بیشترین سهم بازار

• تفریح و گردشگری شهری: تقاضای فصلی و وابسته به مناطق خاص

• حمل‌ونقل مکمل (اتصال به مترو/اتوبوس): سهم قابل توجه در شهرهای دارای حمل‌ونقل عمومی گسترده

بازیگران اصلی بازار (Competitive Landscape)

• استارتاپ‌های داخلی: برخی برندهای نوپا در تهران و مشهد در حال تست مدل‌های اجاره دوچرخه و اسکوتر هستند.

• شهرداری‌ها: به عنوان بازیگران حاکمیتی و سرمایه‌گذاران زیرساختی نقش مهمی دارند.

• برندهای خارجی: فعلاً حضور مستقیم ندارند اما با باز شدن فضای همکاری‌های بین‌المللی، احتمال ورود آنها وجود دارد.

تحلیل پنج نیروی پورتر

• رقابت موجود: متوسط تا بالا، به دلیل محدود بودن بازار فعلی اما جذابیت رشد آینده

• ورود تازه‌واردان: بالا، چراکه موانع ورود کم است و مدل کسب‌وکار مقیاس‌پذیر محسوب می‌شود.

• قدرت تأمین‌کنندگان: متوسط، وابسته به واردات قطعات و نرخ ارز

• قدرت خریداران: بالا، چون مصرف‌کنندگان حساس به قیمت هستند

• تهدید جایگزین‌ها: بالا، مانند موتوربرقی‌های اشتراکی یا تاکسی‌های اینترنتی ارزان‌قیمت

رفتار مصرف‌کننده (Consumer Insights)

مصرف‌کنندگان ایرانی عمدتاً به قیمت، سهولت دسترسی، ایمنی و کیفیت خدمات اهمیت می‌دهند. تبلیغات و کمپین‌های بازاریابی دیجیتال نقش مهمی در جذب کاربران جدید ایفا می‌کنند. تحقیقات میدانی نشان می‌دهد که ۷۰٪ کاربران اولیه دوچرخه‌ها و اسکوترهای اشتراکی را جوانان بین ۱۸ تا ۳۵ سال تشکیل می‌دهند.

زنجیره تأمین و کانال‌های توزیع

• تأمین وسیله: عمدتاً از طریق واردات از چین

• واسطه‌ها: شامل شرکت‌های لجستیکی و تعمیر و نگهداری

• کانال‌های فروش/خدمت: اپلیکیشن‌های موبایلی، همکاری با شهرداری‌ها و پایانه‌های حمل‌ونقل شهری

فرصت‌ها و تهدیدها

فرصت‌ها

• رشد فرهنگ حمل‌ونقل پایدار

• امکان توسعه در شهرهای توریستی

• پتانسیل همکاری با شهرداری‌ها و مترو

تهدیدها

• نبود قوانین شفاف

• آسیب‌پذیری وسایل در برابر تخریب یا سرقت

• نوسان قیمت ارز و افزایش هزینه واردات

پیش‌بینی و سناریوسازی

• سناریوی خوش‌بینانه: ارزش بازار تا سال ۱۴۰۶ به بیش از ۳۰۰۰ میلیارد تومان می‌رسد، با رشد سریع در شهرهای بزرگ.

• سناریوی بدبینانه: به دلیل محدودیت‌های قانونی و مشکلات اقتصادی، رشد کندتر و ارزش بازار حدود ۱۸۰۰ میلیارد تومان خواهد بود.

• سناریوی محتمل: بازار در محدوده ۲۴۰۰ میلیارد تومان تثبیت می‌شود و اسکوترها سهم بیشتری به دست می‌آورند.

جمع‌بندی و توصیه‌های استراتژیک

بازار دوچرخه‌ها و اسکوترهای اشتراکی در ایران در مرحله رشد اولیه قرار دارد و ظرفیت بالایی برای توسعه دارد. برای موفقیت در این بازار:

• استارتاپ‌ها باید بر قیمت‌گذاری انعطاف‌پذیر و تجربه کاربری ساده تمرکز کنند.

• همکاری با شهرداری‌ها و توسعه زیرساخت‌های دوچرخه‌سواری می‌تواند موفقیت را تضمین کند.

• برندها باید بر تبلیغات دیجیتال و فرهنگ‌سازی در میان جوانان تمرکز کنند.

• سرمایه‌گذاری در امنیت و نگهداری تجهیزات می‌تواند ریسک‌ها را کاهش دهد.

چشم‌انداز آینده این بازار روشن است و در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند به یکی از ارکان اصلی حمل‌ونقل شهری پایدار در ایران تبدیل شود.