سایز بازار گندم در ایران و جهان

مقدمه 

گندم از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین محصولات استراتژیک جهان است؛ محصولی که هزاران سال است به‌عنوان پایه امنیت غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در دهه‌های اخیر، نقش گندم تنها در تأمین نان و آرد خلاصه نشده، بلکه وارد حوزه‌هایی مانند ماکارونی، بیسکویت، صنایع نشاسته، خوراک دام، شیرینی‌پزی و محصولات صنعتی شده است.

در ایران نیز گندم جایگاهی کلیدی در سبد غذایی دارد. طبق آمارهای تخمینی، سرانه مصرف گندم در ایران بیش از میانگین جهانی است و بخش عمده آن به تولید نان اختصاص پیدا می‌کند. همین موضوع باعث شده بازار گندم نه‌فقط یک بازار کشاورزی، بلکه یک بازار راهبردی چند میلیارد دلاری باشد که سیاست‌گذاری، واردات، تولید، کشاورزی و صنایع غذایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این گزارش با هدف بررسی سایز بازار گندم در ایران و جهان، روندهای تأثیرگذار، زنجیره ارزش، سناریوهای آینده و چالش‌های اصلی تهیه شده است.

 تحلیل کلان بازار جهانی (Macro Analysis)

بازار جهانی گندم دائماً تحت تأثیر عوامل کلان مانند تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت، سیاست‌های تجاری و تحولات ژئوپلیتیک قرار دارد. ازاین‌رو مطالعه آن بدون درک عوامل کلان محیطی کامل نخواهد بود.

A) PESTEL جهانی

Political – سیاسی

• جنگ‌های اخیر در اروپا و محدودیت‌های صادراتی روسیه و اوکراین سبب ایجاد نوسان در بازار جهانی گندم شده است.

• سیاست‌های حمایتی دولت‌ها از کشاورزان مانند یارانه کود و بذر نقش مهمی در قیمت دارد.

Economic – اقتصادی

• افزایش تقاضا از صنعت غذا و رشد جمعیت باعث افزایش مصرف سالانه شده است.

• تورم و نوسان قیمت جهانی نهاده‌ها و هزینه حمل‌ونقل بر قیمت تمام‌شده اثر مستقیم دارد.

Social – اجتماعی

• شهرنشینی و مصرف بالای نان و پاستا در کشورهای آسیایی و آفریقایی بازار را پیشران کرده است.

• تغییر الگوی مصرف به سمت غلات سالم در برخی کشورها تنوع تولید را افزایش داده است.

Technological – تکنولوژیک

• تکنولوژی‌های مدرن آبیاری، اصلاح نژادی و کشت‌های مقاوم به خشکی بهره‌وری تولید را افزایش داده است.

• توسعه تجهیزات ذخیره‌سازی از ضایعات پس از برداشت جلوگیری می‌کند.

Environmental – زیست‌محیطی

• خشکسالی و تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر چالش بزرگی برای تولید بوده است.

• کمبود آب در بسیاری از کشورها باعث کاهش زمین‌های زیرکشت شده است.

Legal – قانونی

• محدودیت‌های استاندارد و کیفیت برای صادرات و واردات از عوامل تعیین‌کننده در تجارت جهانی است.

 اندازه و ارزش بازار جهانی گندم

حجم تولید

میانگین تولید جهانی در بازه 2020 تا 2024 حدود 770 تا 800 میلیون تن بوده است.

بزرگ‌ترین تولیدکنندگان

1. چین

2. هند

3. روسیه

4. ایالات متحده

5. کانادا

مصرف جهانی

تقاضا در سال‌های اخیر به 780 میلیون تن رسیده و سالانه حدود 1 تا 1.5٪ افزایش می‌یابد.

تجارت جهانی گندم

سالانه بیش از 210 میلیون تن گندم در سطح جهان معامله می‌شود.
مهم‌ترین صادرکنندگان: روسیه، کانادا، آمریکا، استرالیا
مهم‌ترین واردکنندگان: مصر، اندونزی، ترکیه، چین

ارزش بازار جهانی

با در نظر گرفتن حجم تجارت، صنایع وابسته و فرآوری، ارزش بازار جهانی گندم بیش از 270 میلیارد دلار برآورد می‌شود.

 اندازه بازار گندم ایران

ایران یکی از مصرف‌کنندگان بزرگ گندم منطقه است و بازار آن به‌دلیل نقش گندم در نان، ماکارونی، بیسکوئیت و سایر فرآورده‌ها بسیار بزرگ و پایدار است.

حجم تولید و مصرف

تولید داخلی

ایران سالانه 10 تا 14 میلیون تن گندم تولید می‌کند.
میزان تولید به سه عامل اصلی بستگی دارد:

• بارندگی

• سیاست خرید تضمینی

• هزینه نهاده‌ها و بهره‌وری کشاورزی

مصرف داخلی

مصرف گندم در ایران سالانه حدود 12 تا 15 میلیون تن است:

• نان و آرد نانوایی‌ها → حدود 70٪

• صنایع غذایی → 20٪

• بذر و دام‌پروری → 10٪

در سال‌هایی با تولید مطلوب، ایران به مرز خودکفایی نزدیک می‌شود اما در سال‌های کم‌بارش نیازمند واردات 3 تا 6 میلیون تن است.

 ارزش (Market Value) بازار گندم ایران

برای محاسبه اندازه واقعی بازار گندم باید علاوه بر گندم خام، ارزش زنجیره فرآوری نیز محاسبه شود.

الف) ارزش گندم تولید داخل

با تولید متوسط 12 میلیون تن، ارزش بازار تولید داخلی گندم به‌طور تخمینی:
حدود 150 تا 220 هزار میلیارد تومان است.

ب) ارزش گندم وارداتی

بسته به شرایط سال، ایران سالانه 1 تا 5 میلیارد دلار واردات گندم دارد.

ج) ارزش زنجیره فرآوری گندم

زنجیره ارزش شامل:

• آرد

• سبوس

• نشاسته

• گلوتن

• بیسکوئیت، ماکارونی، شیرینی، نان صنعتی

این بخش چند برابر ارزش گندم خام است و تخمین زده می‌شود:

ارزش کل بازار گندم + فرآوری در ایران حدود 300 تا 400 هزار میلیارد تومان باشد.

این رقم گندم را به یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مواد غذایی کشور تبدیل می‌کند.

 بخش‌بندی بازار گندم ایران (Market Segmentation)

بر اساس نوع مصرف

1. نان و آرد نانوایی‌ها

2. صنایع آرد صنعتی (کیک، بیسکوئیت، شیرینی)

3. ماکارونی و پاستا

4. خوراک دام

5. نشاسته و گلوتن

بر اساس نوع گندم

• گندم سخت (مناسب ماکارونی)

• گندم نرم (مناسب نان)

• گندم دوروم

بر اساس مشتریان

• شرکت‌های آرد

• کارخانه‌های ماکارونی

• صنایع کیک و بیسکوئیت

• نانوایی‌های صنعتی

• دولت (برای ذخیره استراتژیک)

 زنجیره تأمین و زیرساخت بازار گندم در ایران

مرحله 1: تولید

• کشت دیم و آبی

• استفاده از بذر اصلاح‌شده

• یارانه دولت در کود و سم

مرحله 2: جمع‌آوری

• خرید تضمینی توسط دولت

• سیلوهای دولتی و خصوصی

مرحله 3: فرآوری

• تبدیل به آرد

• تبدیل به محصولات غذایی

مرحله 4: توزیع و مصرف

• نانوایی‌ها

• صنایع غذایی

• فروشگاه‌های زنجیره‌ای

زنجیره گندم ایران نسبتاً منسجم است اما چالش‌هایی مانند ضایعات پس از برداشت، کمبود سیلوهای مدرن و بهای تمام‌شده بالا همچنان وجود دارد.

 عوامل کلیدی مؤثر بر سایز بازار گندم

1. شرایط اقلیمی

خشکسالی مهم‌ترین عامل کاهش تولید و افزایش واردات است.

2. سیاست خرید تضمینی

افزایش قیمت خرید یا تأخیر در پرداخت آن تولیدکنندگان را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.

3. رشد مصرف صنعتی

صنایعی مانند ماکارونی، بیسکوئیت و نان صنعتی در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته‌اند.

4. روند جمعیتی

افزایش جمعیت و شهرنشینی تقاضا را بالا نگه می‌دارد.

5. واردات تنظیمی

در سال‌هایی که تولید کم است، واردات بزرگ‌ترین عامل کنترل بازار است.

 سناریوهای 5 سال آینده بازار گندم ایران

سناریوی خوش‌بینانه

• بارندگی مناسب

• افزایش بهره‌وری کشت

• توسعه تکنولوژی‌های آبیاری

• کاهش واردات
  نتیجه: ثبات در تولید 14–15 میلیون تن

سناریوی بدبینانه

• خشکسالی شدید

• کاهش کشت

• افزایش وابستگی به واردات
  نتیجه: نیاز به واردات 6–8 میلیون تن در سال

سناریوی محتمل

• تولید 11 تا 13 میلیون تن

• واردات 3 تا 5 میلیون تن

• تقاضای ثابت صنایع غذایی

 فرصت‌ها و تهدیدها

فرصت‌ها

• امکان توسعه زمین‌های زیرکشت در شرق و شمال‌غرب

• افزایش بهره‌وری با آبیاری نوین

• صادرات آرد و نشاسته با ارزش افزوده بالا

• رشد بازار نان صنعتی و ماکارونی

تهدیدها

• خشکسالی

• فرسایش خاک

• وابستگی به واردات در سال‌های خشک

• نوسان قیمت جهانی

• مصرف بالای آب در کشت گندم آبی

 جمع‌بندی و توصیه‌های مدیریتی

بازار گندم چه در ایران و چه در جهان یک بازار بزرگ، پایدار، حیاتی و استراتژیک است.
با ارزش برآوردی 300 تا 400 هزار میلیارد تومان، گندم یکی از ستون‌های اصلی صنایع غذایی، کشاورزی و امنیت غذایی ایران محسوب می‌شود.

توصیه‌های کلیدی

• افزایش بهره‌وری با بذر اصلاح‌شده

• توسعه سیلوهای مدرن

• حمایت مالی پایدار از کشاورزان

• کاهش هدررفت

• توسعه صنایع فرآوری و صادرات

در صورت اجرای این اقدامات، ایران می‌تواند در آینده با ثبات بیشتری بازار گندم را مدیریت کرده و سهم بیشتری از ارزش زنجیره را حفظ کند.