تحلیل متوسط هزینه‌های غیرخوراکی ناخالص سالانه خانوار شهری در دهک‌های هزینه (۱۳۷۲ تا ۱۴۰۳)

مقدمه

درک این‌که «هزینه‌های غیرخوراکی» خانوارهای شهری چگونه در طول زمان تغییر کرده و بین دهک‌های هزینه‌ای چه شکافی ایجاد می‌کند، برای تحلیل رفاه، برنامه‌ریزی شهری، سیاست‌گذاری اجتماعی و حتی برآورد ظرفیت بازار در صنایع خدماتی ضروری است. داده‌های این گزارش (به قیمت‌های جاری و در واحد هزار ریال) نشان می‌دهد متوسط هزینه‌های غیرخوراکی ناخالص سالانه یک خانوار شهری، هم در سطح کل کشور و هم در همه دهک‌ها روندی صعودی و پرشتاب داشته؛ اما شدت رشد و فاصله دهک‌ها در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است.

این شاخص دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟

در این جدول، برای هر سال از ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۳، متوسط هزینه‌های غیرخوراکی ناخالص سالانه یک خانوار شهری، جداگانه برای کل کشور و برای دهک‌های هزینه‌ای سالانه (دهک اول تا دهم) گزارش شده است.

• غیرخوراکی یعنی هزینه‌هایی غیر از خوراکی‌ها (مانند مجموعه‌ای از خدمات و کالاهای مصرفی غیرخوراکی).
• ناخالص یعنی ارقام گزارش‌شده به شکل «مجموع هزینه» (بدون ورود به جزئیات خالص‌سازی‌های تحلیلی).
• واحد: هزار ریال.
  مثال: عدد ۲٬۰۹۷٬۷۰۸ یعنی ۲٬۰۹۷٬۷۰۸ هزار ریال (معادل ۲٬۰۹۷٬۷۰۸٬۰۰۰ ریال).

نکته مهم: چون داده‌ها به قیمت‌های جاری هستند، بخش بزرگی از رشد عددی در بلندمدت، به افزایش سطح عمومی قیمت‌ها مربوط است. با این حال، مقایسه‌ی «درون‌سالی بین دهک‌ها» و همچنین «مقایسه نرخ رشد دهک‌ها با هم» همچنان اطلاعات تحلیلی ارزشمند می‌دهد.

تصویر کلی کشور: از ۳٬۴۰۲ تا ۲٬۰۹۷٬۷۰۸ هزار ریال

در سطح کل کشور، متوسط هزینه غیرخوراکی ناخالص سالانه خانوار شهری از:

• ۱۳۷۲: 3,402.33 هزار ریال
  به
• ۱۴۰۳: 2,097,708 هزار ریال

رسیده است. این یعنی عدد اسمی این شاخص طی این بازه بسیار بزرگ‌تر شده و در سال‌های اخیر نیز شتاب رشد آن قابل‌توجه بوده است.

برای اینکه مسیر رشد ملموس‌تر شود، چند نقطه کلیدی (کل کشور) را کنار هم ببینیم:

• ۱۳۷۲: 3,402.33
• ۱۳۸۰: 22,268.888
• ۱۳۹۲: 155,668.331
• ۱۳۹۸: 368,910
• ۱۴۰۰: 694,815
• ۱۴۰۳: 2,097,708 (همه ارقام: هزار ریال)

جهش‌های سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ در داده‌ها کاملاً برجسته است؛ به‌طوری‌که فقط از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳، مقدار کل کشور از 368,910 به 2,097,708 هزار ریال رسیده (حدود ۵.۷ برابر).

پله‌های دهکی در سال ۱۴۰۳: هر دهک چقدر هزینه غیرخوراکی دارد؟

در سال ۱۴۰۳، متوسط هزینه غیرخوراکی ناخالص سالانه (هزار ریال) برای هر گروه به شکل زیر است:

• کل کشور: 2,097,708 (حدود 209.8 میلیون تومان)
• دهک اول: 509,493 (حدود 50.9 میلیون تومان)
• دهک دوم: 820,800
• دهک سوم: 1,032,502
• دهک چهارم: 1,256,536
• دهک پنجم: 1,489,064 (حدود 148.9 میلیون تومان)
• دهک ششم: 1,760,272
• دهک هفتم: 2,092,857
• دهک هشتم: 2,511,280
• دهک نهم: 3,260,607
• دهک دهم: 6,247,028 (حدود 624.7 میلیون تومان)

یک نکته تحلیلی مهم

در سال ۱۴۰۳، دهک هفتم تقریباً هم‌سطح میانگین کل کشور است (2,092,857 در برابر 2,097,708 هزار ریال). یعنی از دهک هشتم به بعد، متوسط هزینه غیرخوراکی خانوارها به‌طور معنادار بالاتر از میانگین کشور قرار می‌گیرد.

پله‌های نامتقارن؛ جهش‌ها کجا شدیدتر است؟

اگر فقط فاصله پله‌به‌پله در ۱۴۰۳ را نگاه کنیم، افزایش‌ها در همه جا یکسان نیست:

• از دهک اول به دوم جهش خیلی بزرگ است (حدود ۶۱٪ رشد).
• از دهک نهم به دهم جهش دوباره بسیار بزرگ می‌شود (حدود ۹۲٪ رشد).

این الگو معمولاً نشان می‌دهد «فاصله» فقط به صورت خطی زیاد نمی‌شود؛ بلکه در دو سر طیف (کم‌هزینه‌ترین و پرهزینه‌ترین گروه‌ها) شکست و جهش بیشتری دیده می‌شود.

شکاف دهک‌ها: نسبت دهک دهم به دهک اول چه می‌گوید؟

یکی از شاخص‌های ساده و قابل‌فهم برای نمایش نابرابری هزینه‌ای، نسبت دهک دهم به دهک اول است.

• ۱۳۷۲: حدود ۱۹.۹۹ برابر
• ۱۳۸۰: حدود ۲۰.۸۲ برابر (یکی از اوج‌های شکاف نسبی در داده‌ها)
• ۱۳۹۲: حدود ۱۱.۸۰ برابر (یکی از کمینه‌های شکاف نسبی)
• ۱۴۰۳: حدود ۱۲.۲۶ برابر

برداشت کلیدی

در مقایسه بلندمدت، شکاف نسبی (به زبان نسبت‌ها) از حوالی ۲۰ برابر در ابتدای دوره، به حدود ۱۲ برابر در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این به معنای «از بین رفتن اختلاف» نیست؛ بلکه یعنی رشد اسمی هزینه‌های غیرخوراکی در دهک‌های پایین‌تر، در بسیاری از سال‌ها سریع‌تر از دهک دهم بوده و شکاف نسبی را تا حدی فشرده کرده است.

اما در عین حال، اگر به فاصله مطلق نگاه کنیم، اختلاف بسیار بزرگ است:

• اختلاف دهک دهم و دهک اول در ۱۴۰۳ برابر است با:
  6,247,028 − 509,493 = 5,737,535 هزار ریال
  یعنی فاصله‌ای در حد ۵٬۷۳۷٬۵۳۵ هزار ریال در سال (حدود 573.8 میلیون تومان).

شتاب سال‌های اخیر: چه اتفاقی بین ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ افتاد؟

در سال ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲، افزایش هزینه‌ها در کل کشور و دهک‌ها ادامه دارد؛ اما نکته مهم اینجاست که شتاب رشد در دهک‌های پایین بیشتر بوده است.

رشد ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲:

• کل کشور: حدود ۳۲.۱٪
• دهک اول: حدود ۴۱.۴٪
• دهک دوم: حدود ۳۹.۸٪
• دهک دهم: حدود ۲۲.۳٪

نتیجه تحلیلی

در این مقطع، فشار رشد هزینه‌های غیرخوراکی (به‌صورت اسمی) برای دهک‌های پایین‌تر شدیدتر دیده می‌شود. این می‌تواند برای تحلیل‌گران به معنی افزایش حساسیت بودجه‌ای در دهک‌های پایین و تغییر ترکیب هزینه‌های ضروری/غیرضروری در سبد خانوار باشد 

چطور از این داده‌ها برای تحلیل اقتصادی و تصمیم‌سازی استفاده کنیم؟

این جدول، یک «نقشه‌ی بلندمدت» از سطح هزینه غیرخوراکی در دهک‌ها ارائه می‌دهد و چند کاربرد مستقیم دارد:

1. پایش نابرابری هزینه‌ای:
   هم با نسبت‌ها (مثل 10/1) و هم با فاصله مطلق (اختلاف ریالی دهک‌ها).
2. برآورد اندازه بازار خدمات شهری:
   دهک‌های بالاتر معمولاً ظرفیت هزینه‌کرد بیشتری برای خدمات اختیاری دارند؛ اما داده‌ها نشان می‌دهد حتی دهک‌های پایین‌تر هم از نظر عددی با شتاب بالا حرکت کرده‌اند (اسمی).
3. تحلیل فشار هزینه‌ای سال‌های اخیر:
   وقتی از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ هزینه غیرخوراکی کل کشور حدود ۵.۷ برابر می‌شود، برای مدل‌های کسب‌وکار، سیاست‌های حمایتی و بودجه‌بندی خانوار پیام روشن دارد: «سطح هزینه‌های غیرخوراکی در مدت کوتاه جهش کرده است.»
4. تکمیل تحلیل با تعدیل تورمی (پیشنهاد تحلیلی):
   اگر هدف شما «رشد واقعی» است، همین سری زمانی را می‌توان با شاخص قیمت مصرف‌کننده تعدیل کرد تا مشخص شود چه بخش از افزایش، واقعی و چه بخش ناشی از تورم بوده است.

جمع‌بندی نهایی

داده‌های رسمی نشان می‌دهد متوسط هزینه‌های غیرخوراکی ناخالص سالانه خانوار شهری از ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۳ روندی صعودی داشته و در سال‌های اخیر شتاب آن چشمگیر بوده است. در سال ۱۴۰۳، متوسط کل کشور 2,097,708 هزار ریال است؛ در حالی‌که دهک اول 509,493 و دهک دهم 6,247,028 هزار ریال گزارش شده‌اند. نسبت دهک دهم به اول در بلندمدت از حدود ۲۰ برابر به حدود ۱۲.۳ برابر کاهش یافته، اما فاصله مطلق همچنان بسیار بزرگ است. همچنین در ۱۴۰۳ رشد اسمی هزینه‌ها در دهک‌های پایین (مثل دهک اول) از دهک دهم بیشتر بوده که برای تحلیل فشار هزینه‌ای و سیاست‌گذاری اجتماعی نکته‌ای کلیدی است.