مقدمه
هزینه کرد خانوار در سفرهای بومیِ بدون اقامت شبانه، یکی از شاخص های مهم برای فهم « الگوی مصرف در جا به جاییهای کوتاه مدت » است؛ سفرهایی که معمولاً در همان روز انجام میشوند و به جای اقامت، بیشتر بر حمل و نقل، خوراک، خرید و برخی هزینههای خدماتی تکیه دارند. داده های سری زمانیِ موجود نشان میدهد که ترکیب اقلام هزینه در این نوع سفرها، هم در طول زمان و هم بین فصل ها تغییر میکند و همین تغییرات، برای تحلیل رفتار سفر، برنامه ریزی خدمات و رصد فشار هزینه ای بر خانوار ارزش بالایی دارد.
دامنه دادهها و نحوه خوانش سری زمانی
در داده های در دسترس، هزینه ها به تفکیک ۹ قلم اصلی گزارش شده اند:
هزینه تور و گشت، هزینه های حمل و نقل، هزینه های اقامت، هزینه های خوراکی و دخانی، هزینه های فرهنگی / تفریحی / ورزشی، هزینه های درمانی، هزینه های خرید سوغاتی، هزینه های خرید کالا و لوازم، و سایر هزینه های سفر.
همچنین، برای برخی سال ها فقط « بهار »، برای برخی « بهار و تابستان » و برای برخی « کل سال » ثبت شده است؛ بنابراین مقایسه ها در هر بخش دقیقاً بر مبنای همان دوره های موجود انجام میشود (بدون تعمیم دادن به دوره هایی که داده ندارند).
تصویر کلی از روندها و جابهجایی وزن اقلام
سه نکته از دل سری زمانی به صورت پررنگ دیده میشود:
- قدرت گیری هزینه های “خرید کالا و لوازم” در بسیاری از دوره ها
در سال های ابتدایی (مثلاً ۱۳۹۰)، در بهار « خوراکی و دخانی » بیشترین مقدار را دارد (۱,۰۴۱,۱۶۵)، اما در تابستان همان سال « خرید کالا و لوازم » به قلم غالب تبدیل میشود (۱,۷۲۹,۷۲۰). این الگو در تابستان های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳ نیز تکرار میشود و نشان میدهد سفرهای روزانه در تابستان، در بخش قابل توجهی از موارد به خرید و تهیه کالا گره میخورند. - افزایش قابل توجه سطح هزینه ها در انتهای سری
در بهار ۱۴۰۳، تقریباً همه اقلام به سقفهای جدید میرسند. برای نمونه، « خرید کالا و لوازم » در بهار ۱۴۰۳ به ۵۹,۸۸۸,۹۷۰ و « درمانی » به ۵۱,۲۰۶,۳۰۲ میرسد؛ در حالی که همین اقلام در بهار ۱۳۹۰ به ترتیب ۹۴۶,۵۲۶ و ۶۳۸,۹۶۸ بوده اند. این جهش، هم راستا با افزایش عمومی سطح هزینه ها و تغییرات ساختاری در سبد مصرف سفر قابل تفسیر است. - کوچک بودن طبیعی “اقامت” در سفرهای بدون شب مانی
در تمام دوره ها، « هزینه های اقامت » کمترین یا یکی از کمترین اقلام است (بهار ۱۳۹۰: ۵۱۵، بهار ۱۴۰۳: ۲۴,۵۲۹، کل سال ۱۴۰۳: ۹۲,۰۳۹). این رفتار با ماهیت « بدون اقامت شبانه » سازگار است و هرجا درصد تغییر اقامت بزرگ به نظر میرسد، باید دقت کرد که پایه عددی بسیار کوچک بوده است.
تحلیل اقلام اصلی هزینه بر پایه دادههای خام
: هزینه های خرید کالا و لوازم؛ موتور اصلی رشد در بسیاری از مقاطع
- در تابستان ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳، این قلم تقریباً همیشه در رتبه اول قرار دارد:
تابستان ۱۳۹۰: ۱,۷۲۹,۷۲۰ → تابستان ۱۳۹۳: ۳,۱۹۰,۲۸۲ - در بهار نیز از ۱۳۹۳ به بعد، معمولاً در جایگاه اول یا بسیار نزدیک به اول دیده میشود:
بهار ۱۳۹۳: ۲,۱۶۵,۵۱۶
بهار ۱۳۹۵: ۴,۷۵۳,۸۱۰
بهار ۱۳۹۶: ۶,۹۲۶,۰۳۳
بهار ۱۴۰۳: ۵۹,۸۸۸,۹۷۰
برداشت تحلیلی: وزن بالای خرید کالا و لوازم در سفرهای روزانه میتواند نشانه پیوند سفر با «تامین نیاز / خرید مقصد-محور» باشد؛ یعنی سفر نه فقط برای تفریح، بلکه برای خریدهای برنامه ریزیشده یا فرصت طلبانه انجام میشود.
هزینههای درمانی؛ جهشهای معنادار و گاهی قلم غالب
این قلم در چند نقطه به صدر جدول میرسد:
- بهار ۱۳۹۱: ۱,۴۴۱,۵۰۴ (بالاتر از کالا و لوازم و خوراک)
- بهار ۱۳۹۷: ۸,۹۸۸,۸۹۳
- بهار ۱۳۹۸: ۱۰,۴۳۵,۸۶۹
- بهار ۱۴۰۳: ۵۱,۲۰۶,۳۰۲
در «کل سال ۱۴۰۰» نیز درمانی بزرگ ترین قلم است (۱۰,۱۴۶,۲۸۰) و در « کل سال ۱۴۰۳ » به ۲۰۸,۶۸۴,۶۸۱ میرسد.
برداشت تحلیلی: بالا بودن درمانی در برخی سال ها میتواند نشان دهنده افزایش سفرهای هدفمند برای درمان / خدمات سلامت، یا رشد هزینه خدمات درمانی در سبد سفر باشد (بدون اینکه درباره علت قطعی ادعا شود).
هزینههای خوراکی و دخانی؛ ستون ثابت سبد، با نوسان فصلی
در بهار ۱۳۹۰ بیشترین مقدار را دارد (۱,۰۴۱,۱۶۵) و در بهار ۱۴۰۳ به ۳۴,۶۶۶,۲۱۸ میرسد.
نکته فصلی مهم: در تابستان ۱۳۹۰، خوراک (۶۲۶,۳۷۷) کمتر از بهار است؛ اما تا تابستان ۱۳۹۳ به ۲,۱۰۷,۲۹۰ میرسد. این نشان میدهد خوراک در سفرهای روزانه، هم تابع سطح هزینه هاست و هم میتواند با سبک سفر فصلی تغییر کند (مثلاً نوع برنامه های بیرون بر/ رستورانی یا الگوی پیکنیک).
هزینه های حمل و نقل؛ قلم پر هزینه و حساس به شرایط سفر
- بهار ۱۳۹۰: ۸۳۱,۹۰۸
- بهار ۱۴۰۳: ۱۷,۳۴۴,۱۹۱
در تابستان های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳ نیز رشد مشخص است (تابستان ۱۳۹۰: ۵۸۱,۹۸۳ → تابستان ۱۳۹۳: ۱,۸۳۹,۷۶۵).
برداشت تحلیلی: حمل و نقل معمولاً یکی از سه قلم اول سبد است و با افزایش هزینه سوخت / کرایه / خدمات حمل و نقل میتواند سریع تر از برخی اقلام رشد کند.
خرید سوغاتی؛ قلم میانی با نقش هویتی / مقصدی
در بهار ۱۳۹۰ مقدار این قلم ۱۸۱,۰۶۷ است و در بهار ۱۴۰۳ به ۶,۳۰۷,۰۷۹ میرسد.
در کل سال ۱۴۰۳ نیز ۲۹,۴۸۴,۵۹۹ ثبت شده است.
نکته داده ای: در کل سال ۱۴۰۰ برای « سوغاتی » مقدار ثبت نشده (خالی) است، بنابراین مقایسه سالانه ۱۴۰۰ و ۱۴۰۳ برای این قلم فقط از نقطه ای که داده موجود است قابل اتکا خواهد بود.
فرهنگی / تفریحی / ورزشی و تور و گشت؛ کوچک اما علامت دار
این دو قلم معمولاً نسبت به اقلام اصلی کوچک ترند، اما روند افزایشی در انتهای سری دیده میشود:
- بهار ۱۴۰۳: فرهنگی / تفریحی / ورزشی ۸۰۱,۳۹۴ و تور و گشت ۴۷۹,۶۳۸
- کل سال ۱۴۰۳: فرهنگی / تفریحی / ورزشی ۲,۹۸۷,۰۲۱ و تور و گشت ۱,۱۷۰,۴۴۵
برداشت تحلیلی: حتی اگر سهم این اقلام در مجموع هزینه ها کمتر باشد، افزایش آن ها میتواند نشانه تغییر کیفیت سفر ( تفریحمحورتر شدن یا استفاده بیشتر از خدمات برنامه ریزیشده ) باشد.
سایر هزینههای سفر؛ قلم انعطافپذیر و گاهی جهشی
در تابستان ۱۳۹۰ مقدار « سایر » ۹۲,۳۹۲ است اما تا تابستان ۱۳۹۳ به ۹۷۸,۴۲۱ میرسد.
در بهار ۱۴۰۳ نیز ۲,۱۳۹,۹۰۰ و در کل سال ۱۴۰۳ ۸,۳۳۸,۶۳۵ ثبت شده است.
برداشت تحلیلی: « سایر » معمولاً اقلام متفرقه را پوشش میدهد و جهش های آن میتواند از تغییر ریزساختار هزینه کرد یا تغییر در شیوه ثبت / طبقهبندی ناشی شود؛ بنابراین بهتر است در تحلیل های دقیق تر، همراه با مستندات طبقه بندی خوانده شود.
الگوی فصلی در سالهای دارای بهار و تابستان (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳)
وقتی به سال هایی نگاه میکنیم که هم « بهار » و هم « تابستان » دارند، تفاوت ترکیب سبد بسیار قابل توجه است:
- تابستان، فصل برجسته شدن خرید کالا و لوازم:
در ۱۳۹۰ تابستان، « خرید کالا و لوازم » نسبت به بهار همان سال رشد میکند و به صدر میرسد ( تابستان ۱۳۹۰: ۱,۷۲۹,۷۲۰ در برابر بهار ۱۳۹۰: ۹۴۶,۵۲۶). این الگو در تابستان های بعدی هم ادامه دارد و در تابستان ۱۳۹۳ به ۳,۱۹۰,۲۸۲ میرسد. - خوراک و حملونقل در تابستان برخی سالها رفتار متفاوت دارند:
در ۱۳۹۰، هر دو قلم « حملونقل » و « خوراکی و دخانی » در تابستان کمتر از بهارند، اما در ۱۳۹۳ تابستان هر دو نسبت به ۱۳۹۰ تابستان رشد کرده اند. نتیجه عملی این است که الگوی تابستانی را باید همزمان « فصلی » و « زمانی » دید: فصل میتواند ترکیب را جا به جا کند و گذر زمان سطح هزینه ها را بالا میبرد. - اقامت، عدد کوچک اما با جهش درصدی:
از آنجا که اقامت بسیار کوچک است، تغییرات آن در درصد میتواند بزرگ دیده شود؛ اما از نظر وزن واقعی در سبد سفر همچنان کم اثر میماند.
جمع بندی نهایی
سری زمانی هزینه سفرهای بومی بدون اقامت شبانه نشان میدهد سبد این نوع سفرها به طور کلی حول چند قلم اصلی میچرخد: خرید کالا و لوازم، درمانی، خوراکی و دخانی، و حمل و نقل. در سال های دارای داده فصلی، تابستان معمولاً خرید را پررنگ تر میکند و در انتهای سری ( به ویژه ۱۴۰۳ ) سطح همه اقلام به شکل چشمگیری بالاتر ثبت شده است. از سوی دیگر، « اقامت » مطابق ماهیت سفر بدون شب مانی، در تمام دورهها کمترین قلم باقی میماند.
اگر هدف، تحلیل رفتار سفر و فشار هزینه ای بر خانوار باشد، تمرکز بر چهار قلم اصلی یادشده (در کنار بررسی جداگانه سوغاتی و سایر) تصویر دقیق تری از تغییرات ساختاری سبد هزینه سفر ارائه میدهد.
