محصولات، دورهها، داشبوردها و مقالات را در لحظه پیدا کنید
سهم هزینه ناخالص سرانه دهکهای درآمدی در مناطق شهری، یکی از شفافترین شاخصها برای دیدن «نقشه تمرکز هزینه» در اقتصاد خانوار است؛ اینکه هر دهک درآمدی چه سهمی از کل هزینه سرانه شهری را در اختیار دارد و این سهم طی چهار دهه چگونه جابهجا شده است. خروجی این شاخص برای سیاستگذاری رفاهی، پایش نابرابری، تحلیل قدرت خرید و حتی تصمیمهای بازارمحور مثل بخشبندی مشتریان و قیمتگذاری، کاربرد مستقیم دارد.
در هر سال،«کل هزینه ناخالص سرانه شهری»، چند درصد متعلق به هر دهک درآمدی است. بنابراین:
در فایل خام، برخی سالها با علامت ستاره بهعنوان «غیروزنی» مشخص شدهاند. در این سری زمانی، سالهای ۱۳۶۳، ۱۳۶۴، ۱۳۶۶، ۱۳۷۰، ۱۳۷۱، ۱۳۷۳، ۱۳۷۴، ۱۳۷۵ در همین وضعیت قرار دارند. پیشنهاد تحلیلی این است که روند کلی را با نگاه پیوسته دنبال کنید، اما برای مقایسههای بسیار حساس سالبهسال در ابتدای دوره، این نکته را در نظر داشته باشید.
سه برداشت اصلی که داده خام بهطور مستقیم نشان میدهد:
دهکهای پایین، معمولاً «فشار هزینه ضروری» را حمل میکنند و تغییر سهم آنها در این شاخص، نشانه مهمی از جابهجایی تمرکز هزینه است. در داده خام:
دهکهای میانی ستون مصرف شهریاند و معمولاً ثبات بیشتری دارند. دادهها نشان میدهد در پایان دوره، سهم برخی دهکهای میانی نسبت به ابتدای دوره کمی بالاتر ایستاده است. برای نمونه:
دهکهای نهم و دهم در تمام سالها بیشترین سهم را در اختیار دارند، اما نکته کلیدی این است که «وزن تمرکز» در طول زمان یکسان نمانده است.
برای کنار هم گذاشتن «تورم و دهک» در تفسیر این نوسانها، مشاهده درصد تغییر شاخص کل غیرخوراکی و خدمات بر حسب دهک کمک میکند بفهمیم فشارهای قیمتی چگونه میتوانند ترکیب هزینه دهکها را تحتتأثیر قرار دهند.
اگر ۱۴۰۳ را بهعنوان آخرین نقطه سری زمانی بخوانیم، توزیع سهم هزینه ناخالص سرانه شهری بین دهکها دقیقاً چنین است:
از همین برش میتوان دو نتیجه کاملاً دادهمحور گرفت:
۱) بخشبندی مشتریان و سیاست قیمتگذاری
اگر یک کسبوکار میخواهد بداند کدام بخش بازار «ظرفیت پایدار مصرف» دارد، دهکهای میانی معمولاً نقطه اتکای تحلیل هستند؛ چون هم سهم قابلتوجهی دارند و هم از نظر رفتاری کمتر از دو سر طیف نوسانیاند.
۲) رصد نابرابری مصرف به زبان ساده
در بسیاری از گزارشها نابرابری با شاخصهای پیچیده توضیح داده میشود، اما این شاخص یک روایت ساده دارد: سهم هزینه در بالا چقدر متمرکز است و آیا این تمرکز کم میشود یا بیشتر.
۳) ترکیبکردن با داشبوردهای هزینه و درآمد برای روایت کاملتر
برای اینکه تحلیل شما از «سهم هزینه» به «تصویر کامل اقتصاد خانوار» برسد، پیشنهاد عملی این است که در کنار این گزارش، به هزینههای خانوار به تفکیک دسته بندی و سال و همچنین مقاله میانگین درآمد ایرانیها هم ارجاع دهید تا روایت شما از «هزینه» جدا از «درآمد» نماند.
دادههای خام سهم هزینه ناخالص سرانه دهکهای درآمدی شهری ایران در بازه ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد تمرکز هزینه در دهکهای بالا یک واقعیت پایدار است، اما شدت آن در طول زمان تغییر کرده است. دورههایی مانند ۱۳۹۲ با کمترین نسبت سهم دهک دهم به دهک اول، تصویر فشردهتری از توزیع هزینه ساختهاند و در سال ۱۴۰۳ نیز با وجود کاهش نسبت به ابتدای دوره، همچنان دهک دهم بزرگترین سهم را در اختیار دارد.
بطور کلی:
تمرکز بالای هزینه در دهک دهم در تمام دوره
سهم بسیار محدود دهک اول از کل هزینه ها
ثبات نسبی اما ناعادلانه در ساختار توزیع هزینه
نشانه هایی از فشار اقتصادی بر طبقه متوسط در دهه های اخیر